Халамжаас хөдөлмөрт: Гарцаагүй шийдэлд хүргэх хуулийн төсөл

Монгол Улсад өнөөдөр 6000 гаруй нийгмийн ажилтан иргэдийн сайн сайхны төлөө ажиллаж байна. Гэвч салбарын бодит дүр төрх  нь маш эмгэнэлтэй. Тухайлбал нийгмийн ажилтан мэргэжлээр төгссөн мэргэжилтнүүдийнх нь ердөө 56 хувь нь л мэргэжлээрээ ажиллаж, үлдсэн хэсэг нь салбар бүрийн ялгаатай стандарт, тодорхойгүй цалин хөлс, хамгаалалтгүй орчноос дайжиж салбараа солин ажилладаг ажээ. Зарим тохиолдолд хийж буй ажлаасаа шалтгаалан эрүүгийн гэмт хэрэгтэн болох тохиолдол ч өнгөрсөн хугацаанд хэд хэд гарсан.Тухайлбал нэгэн дунд сургуулийн нийгмийн ажилтан хүмүүжлийн доголдолтой сурагчынхаа гэр бүлтэй уулзаад “Та хүүхдээ сэтгэл зүйчээс зөвлөгөө авхуулаарай” гэж хэлтэл нөгөө гэр бүл нь  “Манай гэр бүлийг сэтгэцийн өвчтэй гэж хэллээ” гээд Нийгмийн ажилтныг шүүхэд өгчихсөн тохиолдол бий. Тиймээс нийгмийн хамгийн эмзэг цэгт хүрч ажилладаг тус салбарын ажилтнуудад хулуиар хамгаалагдсан бие даасан тогтолцоо зайлшгүй хэрэгтэй гэдгийг салбарынхан дуу нэгтэй хэлж байгаа юм.Одоогийн байдлаар улсын хэмжээнд 198 сум нийгмийн ажилтангүй байна. Харин энэ бүхний цаана хүчирхийлэлд өртөх эрсдэлтэй хүүхдүүд, нийгмийн харилцаанаас тусгаарлагдсан ахмад настан, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн эрх ашиг хамгаалалтгүй хоцорч байгаа гэсэн үг. Өөрөөр хэлбэл зарим газарт тус ажлыг ямар ч салбарын мэдлэггүй төрийн захиргааны ажилтан хийх нь элбэг. Ингэснээр иргэд шаардлагатай төрийн үйлчилгээгээ авах боломжгүй нөхцөл үүсдэг.Нөгөө талд нийгэмд давамгайлсан ойлголт байгаа нь “нийгмийн ажилтан” бол төрийн өмнөөс “халамж хувиарлагч” гэж хардаг. Гэтэл тухайн ажлын байр нь зөвхөн халамж тараагч биш, иргэдийг халамжаас хараат байгаа амьдралаас нь ангижруулж, нийгэмд бие даан амьдрахад нь тусалдаг "холбоос" юм. Гэтэл энэ холбоос нь нийгмийн аль ч шатандаа Монголд хангагдаагүйг маш олон жишээ, баримтууд харуулах аж.Өндөр хөгжингүй орнуудын хөгжлийн нэг нууц нь иргэдээ халамжаас татгалзуулан, эдийн засгийг оролцоог чадавхжуулахад чиглэсэн төрийн бодлого байдаг. Тухайлбал Скандинавын орнууд (Швед, Финланд) болон Герман улсын жишээнээс харж болно.Герман: Тус улсад нийгмийн ажилтан иргэнийг халамж авахаас илүүтэйгээр сурч боловсрох, хөдөлмөрийн зах зээлд эргэн орох боломжийг нь нээж өгдөг. Энэ нь эдийн засгийн хувьд хэмнэлт болж, төрөөс гарах зардлыг бууруулан, халамж авдаг иргэнийг \татвар төлөгч болгон хувиргадаг систем.Их Британи ба АНУ: Нийгмийн ажилтан бол хуулиар хамгаалагдсан, өндөр хариуцлага хүлээдэг, бие даасан статус бүхий мэргэжил гэдгийг тус улсад хүлээн зөвшөөрдөг. Мөн тусгай хуулиар ажиллах орчин, хөдөлмөрийн үнэлэмжийг баталгаажуулсан тул мэргэжилтнүүд тогтвортой ажилласнаар, иргэдэд хүрэх төрийн үйлчилгээний чанар нь сайн байдаг.Нэмээд нэг зүйл хэлэхэд өндөр хөгжингүй орнуудад нэг нийгмийн ажилтан дунджаар 10-15 өрхийг халамжаас гаргаж, эдийн засгийн бие даасан харилцаанд оруулснаар улсын төсөвт ирэх ачааллыг 20-30% бууруулдаг гэсэн тоон статистик бий.Үзүүлэлт   Монгол Улс (Өнөөдөр)  Өндөр хөгжингүй орнууд (Герман, Швед, АНУ)  Хууль батлагдсаны дараах хүлээлт Эрх зүйн байдалТусгайлсан хуульгүй, зөвхөн олон салбарын журмаар зохицуулдаг. Бие даасан хуультай. Мэргэжлийн стандарт нь хуулиар хамгаалагдсан.     Нийгмийн ажилтан "Мэргэжлийн статус"-тай болно.Үндсэн чиг үүрэг    Халамжийн материал бүрдүүлэх, бичиг цаасны ажилд дарагдсан.  Иргэнийг чадавхжуулах. Халамжаас хөдөлмөрт шилжүүлэхэд чиглэдэг.   Бичиг цааснаас салж, иргэнтэй тулж ажиллах боломж бүрдэнэ. Цалин, хангамж  Салбар бүрт ялгаатай, тогтворгүй, бага.     Дундаж давхаргын цалинтай тэнцүүүҮйлчилгээний чанараас хамаарч үнэлэгддэг.Нэгдсэн стандарттай, өрсөлдөхүйц цалингийн систем бүрдэнэ. Хүний нөөцТус мэргэжлээр төгссөн хүмүүсийн 44% нь салбараа орхиж, улсын хэмжээнд 198 сум мэргэжлийн ажилтан байхгүй  Мэргэжил нь нэр хүндтэй, боловсон хүчний тогтвортой байдал хангалттай          Мэргэжлээрээ ажиллах сонирхол нэмэгдэж, боловсон хүчний дутагдал арилна."Нийгмийн ажлын тухай" бие даасан хуулийн төслийг өргөн барилаа Тэгвэл Монгол улсад тулгарч буй энэхүү системийн гацаанд шийдэл болохуйц хуулийн төслийг УИХ-ын гишүүн О.Саранчулуунаар ахлуулсан 24 гишүүн "Нийгмийн ажлын тухай" анхдагч хуулийн төслийг өнгөрсөн оны сүүлд өргөн барьсан. Энэ бол дан ганц салбарын эрх ашгийг хамгаалах бус, Монгол хүний амьдралын чанарыг хамгаалах бие даасан хууль гэдгийг хууль санаачлагчид онцолж байлаа.УИХ-ын гишүүн О.Саранчулуун "Хэрэв нийгмийн ажилтнуудыг үндсэн чиг үүргээр нь ажиллуулж, эрх зүйн орчныг нь бүрдүүлж өгвөл халамж горилогчдын дунд ажил хийх, сурч боловсрох чин хүсэлтэй мянга мянган хүн бий. Тэднийг нийгэмшүүлэх түлхүүр нь нийгмийн ажилтан юм" гэж өргөн барьсан хуулиа онцолсон юм.Тиймээс манай улс хавтгайрсан халамжаа багасгаж, иргэдийг эдийн засгийн харилцаанд идэвхтэй оролцуулах хамгийн оновчтой шийдэл бол Нийгмийн ажилтны эрх зүйн байдлыг хуулиар хүлээн зөвшөөрөх нь хамгийн нэн тэргүүний ажил. Ингэснээр ажиллах орчныг нь баталгаажуулж, өрсөлдөхүйц цалингийн системийг бүрдүүлж чадна. Гэхдээ  энэ нь зөвхөн 6000 мэргэжилтний тоог нэмэх гэсэн асуудал биш, тэдний цаана байгаа мянга мянган эрсдэлт бүлгийн иргэдийг халамжаас хөдөлмөрт шилжүүлэх боломжтой хууль.