Халимагийн 1771 оны их нүүдэл

УИХ-ын гишүүний 4 жилийн өмнө бичсэн Халимагийн их нүүдэлтэй холбоотой түүхийг сийрүүлэн хуваалцаж байна.Халимагийн 1771 оны их нүүдэлтэй холбоотой орос офицерын тэмдэглэл (найз Ц.Тулгын цуглуулга) үзлээ. Энэ нүүдлийн тухай унших, бодох бүрт там гэж тийм л байх гэмээр асар их уй гашуу, зовлон, гарцгүй үхэл хагацал, эмгэнэлт явдал урсаж, гуниг харамсал төрмөөр... ... Ижил мөрнөөс нүүж одсон халимагуудыг элдэхээр хөдөлгөсөн орос цэргийн Траубенберг генералын отрядад энэ тэмдэглэл бичсэн Николай Рычков гэж ахмад цолтой нөхөр явжээ. Отряд 1771 оны 4 сарын 12-нд Оренбургээс гарч Увш хаан тэргүүтэй торгуудуудыг нэхсэн байна. Тэмдэглэл их мэдээлэлтэй биш, байгаль уул ус, ойр зуурын зам зуурын юм бичсэн боловч яг дотор нь байсан хүн бичсэн, яг тэр үеийн хэвлэлээрээ учир сонирхолтой. Ганц нэгээс нь товч сонирхуулья.- Анх 1 сарын 5-нд Халимагийн 30 гаруй мянган өрх, 120 мянга орчим хүн, түүн дотроо 3 түмэн цэрэгтэй гарчээ.- Орос цэргийн отряд замдаа Киргис-кайсак (хасаг, казах)-ийн бага жуузын Нурали хантай холбоо барьж, хүч хавсрахаар зорьж байв.- Энэ хооронд Нурали хан тэргүүтэй хасагууд халимагуудыг тосон 2 удаа тулаан хийж амжсан бөгөөд нэлээд их хохирол учруулж, хүн мал олзолж авсан байна. Эхний тулаан Могулжарын уул (Уралын нурууны өмнөд намссан хормой)-нд, нөгөө нь холгүй Эмба гол дээр. Энэ тулаануудад торгуудын Тайбул, Арселен (Арслан?) гэдэг 2 зайсан, томоохон язгууртнууд эрсдэж. - Ид өвлөөр Ижлээс гарсан тул халимгуудын морь унаа үрэгдэж, улдсан тул аргагүй эд хогшил, хүүхдээ тэврээд явган бэдрэхдээ тулжээ. - Увш хааны элч 3 халимаг Нурали ханд захидал авч ирж, эв найрамдал хүсч, зам гаргаж явуулахыг хүссэн боловч "Оросоос урвасан ялтай, буц" гэсэн хариу өгүүлэв. Нэг элч халимаг нь албан бус яриандаа: "ард иргэд нүүхийг хүсээгүй ч ноёд зайсангууд харгис хатуу шийтгэж, хүчээр дайчилж нүүсэн, одоо халимгууд бүгд Ижилийн амар тайван амьдралаа санааширч, харамсацгааж байгаа.. гэжээ.- Изгир гол дээр орос, хасагуудын хүч нийлж тосч барих төлөвлөгөөтэй байсан ч халимгуудыг гүйцсэнгүй, аль хэдийн Изгирээ гатлаад талийж өгчээ. Дараагийн томоохон гол Хар Тургай гүнзгий байсан тул халимгууд гүүр хийж гарсан байна. Голын зэгсийг багцлаад, дээсээр маш бат бэх холбон гүүр хийж, хүн малаа гаргасны үлдэгдэл ул мөрийг оросууд үзээд гайхаж сонирхсоноо онцолсон байна.-Отряд гараад нэг сар бүтэлгүй элдээд аяншиж, өлсөж эцэж турж, өвчин ээрч алингаа алдсан байх юм. Тэгэж байтал халимгуудын орхисон нэг цогцос, үхсэн адуу тэмээтэй таарав. Халуун зун биш хэрнээ цогцос аль хэдийн муудаж, илжирснийг үзвэл багадаа 10 хоногийн өмнө явж өнгөрсөн болж таарав. 10 гаруй хоног хоцорсон гэвэл энэ ядарч, өвчинд баригдсан отряд гүйцэхээ өнгөрсөн гэж үзээд нутаг буцаж байна.  МҮОНТВ-ээр гарсан "Калмык их нүүдэл" баримтат кинон дээр энэ Траунбенбергийн отряд халимгуудыг гүйцэн тулалдаж, Фёдор Калмык хүүг оросууд олзолсон гэж гаргасан нь ташаа юм байна. Энэ отряд байлдах нь байтугай элч болон үхдэлээс өөр халимаг хүнтэй уулзаагүй, замаасаа буцсан нь энэ тэмдэглэлээс тодорхой. Фёдор Калмык хүүгийн хувьд, бодвол Нурали хааны олзолсон халимгууд дотроосоо илт язгууртны цэмцгэр, үнэтэй дээлтэй онцгой хүүг оросуудад дамжуулж өгсөн байх. Ер нь тушаал авсан орос отряд халимгуудыг гүйцээгүй нь зүгээр нэг хүч тэвчээр хүрээгүй биш цаана нь халимгуудыг оросууд өөрсдөө биш хасаг, киргисээр нь устгуулах, нүүдэлчдийг нүүдэлчдээр дарах бодлогын илрэл биз. Санасандаа ч яг хүрсэн.Цаашид нүүдэл асар бэрхшээлтэй зам туулсан, хасагууд алхам тутамд мөрдөж, томоохон тулаанаас зайлсхийх хэрнээ их нүүдлийг тал талаас нь алж цөлмөж, тасалж дээрэмдэх, хүн малыг олзлох аргаар тасралтгүй дагасан байдаг. Хамгийн сүүлд Балхаш нуурт арай ядан хүрсэн тэднийг 5 түмэн цэрэг тосон цохиж дахин сэхэхгүй болтол асар их хохирол учруулжээ. Торгуудууд Балхаш нуурт хүрснээ нутагтаа бараг хүрлээ гэж баярлан, байгаа мөнгө зооснуудаа нууранд өргөн залбирсан байдаг, тэр 1770 оны орчмын орос зооснууд нүүдэлчид яг буудалласан Балхаш нуурын яг тэр эрэг, Приозёрск суурингийн хавиас элбэг олддог байжээ. Эмгэнэлтэй түүх. Ижилийн баруун эрэгт байсан дөрвөд, хошууд голдуу 10 мянган өрх халимагууд азаар нүүлгүй (нүүхээс татгалзаж?), Ижилийн Халимаг түүхээ үргэлжлүүлэн үлдсэн нь болж дээ гэмээр...Жич: энэ бол байнга давтагддаг байсан ээлжлэн өрссөн алаан хядаанаар дүүрэн өнгөрсөн түүхийн л нэг хэсэг юм шүү, одоогийн ард түмэн, одоо цагт хамааруулах шаардлагагүй.