Сүүлийн жилүүдэд төрөөс жижиг, дунд үйлдвэр эрхлэгчдийг санхүү болон санхүүгийн бус хэлбэрээр дэмжих хууль эрх зүйн таатай орчныг бий болгох талаар илүүтэй анхаарал хандуулах болсон.

Үүний үр дүнд үндэсний бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэл өргөжиж иргэдийн дунд үндэсний үйлдвэрийн бараа бүтээгдэхүүнээ худалдаж авах, хэрэглэх сонирхол улам бүр нэмэгдэж байна.Яг энэ чухал үед Засгийн газар Аж үйлдвэрийн яамыг байгуулсан билээ. Өөрөөр хэлбэл, Засгийн газраас аж үйлдвэрийн салбарыг эрчимтэй хөгжүүлэхийн тулд Аж үйлдвэрийн яамыг байгуулан хүнд, хөнгөн, жижиг дунд үйлдвэрлэл, худалдааны асуудлыг нэгтгэж нэгдсэн бодлогоор хангаж цаашдын хөгжлийн гарцыг тодорхойлон үндэсний үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхэд онцгой анхаарч байгаа юм.

Тэр дундаа жижиг, дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэхэд төрөөс авч хэрэгжүүлж байгаа бодлогын хүрээнд үндэсний үйлдвэрлэлийг зах зээлийн эрэлт, дотоодын түүхий эдийн нөөцөд тулгуурлан хөгжүүлж, экспортын чиг баримжаатай импортыг орлох бүтээгдэхүүний үйлдвэрүүдийг олноор байгуулж буй. Ингэснээр дотоодын хэрэгцээгээ хангахаас гадна үндэсний нэрийн бүтээгдэхүүн буюу брэнд бий болгох, түүнийгээ экспортод гаргах боломж бүрдэх юм.

Тэгвэл өчигдөр Аж үйлдвэрийн яам, УИХ-ын Жижиг, дунд үйлдвэрлэлийн хөгжлийн дэд хороотой хамтран “Жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн үндэсний чуулган”-ыг Төрийн ордонд зохион байгууллаа. Энэхүү чуулганд 700 гаруй төлөөлөгч оролцсон юм. Тодруулбал, Жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн төлөөлөл болсон 500 орчим үйлдвэрлэгч, энэ салбарт үйлчилгээ үзүүлдэг төрийн болон Төрийн бус байгууллагуудын төлөөлөл бүхий 200 орчим хүн оролцож, санал бодлоо солилцлоо.

Салбар яамнаас үйлдвэр эрхлэгчдэд татвар санхүүгийн тааламжтай нөхцлийг бүрдүүлэхийн тулд эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох, санхүү хөрөнгө оруулалт, хөнгөлөлттэй зээлийн эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр зорилт тавин ажиллаж байгаа ажээ. Цаашид хариуцлагатай жижиг, дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхийн тулд төрийн зүгээс учирч буй дарамтыг арилгах, харин үйлдвэрлэгчид бүтээгдэхүүнийхээ өрсөлдөх чанарыг дээшлүүлэх үүднээс үйлдвэрлэлдээ өндөр технологи нэвтрүүлж, кластер хэлбэрээр хөгжих шаардлагатай байгааг хуралдаанд оролцогчид онцолж байсан юм. Чуулганыг Аж үйлдвэрийн сайд Д.Эрдэнэбат нээж үг хэллээ.

Д.Эрдэнэбат: ЖДҮ эрхлэх гэдэг нь сонирхол татсан хамгийн нэр хүндтэй ажил байх ёстой

Монгол Улсад идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгжийн 84.5 хувь нь буюу 50600 нь жижиг, дунд үйлдвэрийн салбарт үйл ажиллагаа явуулж, ДНБ-ий 20 гаруй, экспортын 0.7 хувийг үйлдвэрлэж, эдийн засгийн идэвхтэй хүн амын 70 орчим хувь нь энэ салбарт ажиллаж байна. Үйлдвэрлэл нь улс орны тусгаар тогтнол юм. Дотоодын бүтээгдэхүүн бол монгол хүний эрүүл аюулгүй амьдрах баталгаа юм. Үүнээс харахад жижиг, дунд үйлдвэрлэл улс орныхоо эдийн засгийн хөгжилд чухал үүрэг гүйцэтгэж байна.

Иймд төр болон бизнесийнхний сонирхлын тэнцвэртэй байдал, бизнес эрхлэх тааламжтай нөхцлийг бүрдүүлэх хүрээнд эрх зүйн орчинг улам боловсронгуй болгох, санхүү хөрөнгө оруулалт, хөнгөлөлттэй зээлийн эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх чиглэлээр зорилт тавин ажиллаж байна. Эдийн засгийн хүндрэлтэй энэ үед хэрэглэгчид хэрсүүжиж, чанаргүй өндөр үнэтэй хэрэглээгээ хязгаарлаж, ухаалаг сонголт руу шилжиж, эдийн засгийн хөөсрөл буухын зэрэгцээ баялаг бүтээгчдээс илүү чанартай, зохист үнэтэй бүтээгдэхүүнийг шаардаж байна.

Өнөөдөр жижиг, дунд үйлдвэрүүдэд хөрвөх чадвартай мэргэжилтэн, түлхүүр инженерүүдийг бэлтгэх, түүхий эдийн бэлтгэн нийлүүлэлтийн шинэ зохион байгуулалт хийх, үйлдвэрлэлийг шинжлэх ухааны үндэслэлтэй зах зээлийн тооцоо судалгаатай эрхлэх мэргэжлийн баг хэрэгтэй байна. Иргэд маань үнэ хөөрөгдсөн чанаргүй импортын бараанаас татгалзаж байгаа нь дотоодын үйлдвэрлэгчдэд бүтээгдэхүүнээ борлуулах өргөн боломжийг олгож байна. Энэ цаг үеийг зөв л ашиглах хэрэгтэй юм.

Төрөөс үйлдвэрлэлийг олон үе шаттай санхүүгийн болон санхүүгийн бус арга хэлбэрүүдээр дэмжиж үйлдвэрлэлд шаардлагатай тоног төхөөрөмжийг санхүүгийн түрээсийн үйлчилгээгээр худалдан авах нэмэлт барьцаа хөрөнгө шаардлагагүй, төлбөрийг уян хатан нөхцлөөр хийх боломжтой болгох. Венчур үйлчилгээ үзүүлдэг санхүүгийн байгууллагыг байгуулах эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх явдал юм. Төрийн бүх шатны төрийн байгууллагууд бизнесийн үйл ажиллагаанд саад тотгор учруулахгүй байх, авлига хээл хахуулиас ангид нээлттэй байх, ажил хэрэгч таатай боломжийг үүсгэх, ЖДҮ эрхлэгчдийн үйлдвэрлэсэн бараа бүтээгдэхүүнийг нэн тэргүүнд төрийн байгууллагууд худалдан авах, бизнес эрхлэх эрхзүйн таатай орчин бүрдүүлэхээр ажиллаж байна.

Үүнтэй холбоотойгоор Худалдааны тухай хуулийн төсөл, Төрийн болон орон нутгийн өмчийн хөрөнгөөр бараа ажил үйлчилгээ худалдан авах тухай хуульд холбогдох өөрчлөлтүүдийг хийж байна. Аж үйлдвэрийн яамнаас үйлдвэрлэлд шинэ техник технологийг нэвтрүүлэх зорилгоор Төр-Хувийн хэвшил-Шинжлэх ухааны байгууллагуудтай хамтран ажиллах замаар залуучуудын инновацийн дэмжих хөтөлбөрийг боловсруулна. Хөтөлбөрийг залуучуудын шинэлэг санаан дээр үндэслэн шинжлэх ухааны байгууллагууд ажлын байр, тоног төхөөрөмж, мэргэжлийн тусгай зөвлөгөөг өгөх технопарк байгуулах, харин төрөөс гарааны хөрөнгө оруулалтаар дэмжих замаар хэрэгжүүлнэ. Энэхүү хөтөлбөрт техник, технологийн чиглэлээр сурч буй болон төгссөн залуучууд төслөө боловсруулж хамрагдах боломжийг бүрдүүлнэ. Импортоор орж ирж байгаа барааны хяналтын тогтолцоо сул, эрх зүйн орчин бүрдээгүй байна.

Монголд үйлдвэрлэж байгаа бараа, бүтээгдэхүүнийг гадаад улсад дуурайн үйлдвэрлэж, Монголын болон гадаадын зах зээлд гаргаж бараа бүтээгдэхүүний гарал үүсэл болон оюуны өмчийн эрхийг зөрчих тохиолдол гарч байна. Аж үйлдвэрийн яамнаас боловсруулаад байгаа “Худалдааны тухай хууль”-ийн төсөлд оюуны өмчийн эрхийг зөрчсөн, гарал үүсэл тодорхойгүй бараа, бүтээгдэхүүн импортлохыг хориглох, зах зээлээс эргүүлэн татах, хуулийн хариуцлага хүлээлгэхээр тусгаж өглөө.

Нөгөөтэйгүүр, ЖДҮ болон үйлдвэрлэлийг дэмжих зорилгоор дотоодод үйлдвэрлэж байгаа бараатай ижил төрлийн барааны импортын татварын хэмжээнд өөрчлөлт оруулах саналыг боловсруулан УИХ-д өргөн барихад бэлэн болоод байна. Импорт орлох бүтээгдэхүүнийхээ өртгийг экспортоор нөхөх нь бидний зарчим байх ёстой. Инноваци, үндэсний эдийн засагт шаардлагатай болж буй техник, бааз шинэчлэл, үндэсний бүтээгдэхүүний өрсөлдөх чадварын төвшинг дээшлүүлэх, дэлхийн стандартад хүргэх шаардлага ирж байна. Үүнгүйгээр орчин цагийн зах зээлд удаан хугацаанд оршин тогтнох боломжгүй юм. ЖДҮ эрхлэх гэдэг нь сонирхол татсан хамгийн нэр хүндтэй ажил байх ёстой.

Чуулганд оролцогчдын төлөөлөлтэй манай сурвалжлах хэсэг уулзаж, энэ салбарт үйл ажиллагаа явуулахад тулгарч буй бэрхшээл, мөн бие даасан яамтай, салбарын бодлого нь тодорхой болсоны үр дүн хэрхэн нөлөөлж байгаа талаар сонирхлоо.

Б.Бямбаа: Барьцаа хөрөнгө биднийг хөгжихөд саад болдог

/Жаргал кашмери” компанийн менежер/

Манайх үйл ажиллагаа явуулаад 10 гаруй жил болж байгаа. Ноос ноолууран хүүхдийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг. Түүхий эдээ “Гоёо” компаниас авч хэрэглэдэг. Үнэ ханшийн хувьд бусад ноос ноолууран эдлэлийн компаниас хямд үнээр гаргадаг. Тухайлбал, хүүхдийн малгай гэхэд л хамгийн хямд нь 39 мянган төгрөг. Хамгийн үнэтэй нь 79 мянган төгрөг байх жишээтэй.

Манайх харьцангуй олон жил болсон учраас худалдан авагчид их байдаг л даа. Гэхдээ энэ жилийн хувьд эдийн засгийн хүндрэлтэй нөхцөл байдал нөлөөлсөн үү худалдан авагч их муудсан. Жижиг дунд үйлдвэрлэлийн бизнес эрхлэхэд бэрхшээлтэй асуудал нь барьцаа хөрөнгийн асуудал байдаг.

Томоохон хэмжээний зээл авах гэхээр таны хөрөнгө хүрэхгүй байна гэсэн хариулт авдаг учраас үйл ажиллагаагаа өргөжүүлээд явах боломж харагдахгүй байгаа. энэ талаар төрөөс бага зэрэг ч гэсэн анхаарал хандуулаад өгвөл зүгээр санагдах юм.

Д.Баярхуяг: Дэмжлэг эзнээ олох л чухал байна

/“Дуут урлан” ХХК-ийн эрхлэгч/

Ах нь 1993 оноос хойш гар урлалын бүтээгдэхүүн хийж байна. 22 жил бичил бизнес эрхэлсэн гэсэн үг. Манай компани үндэсний уламжлалт гар урлал, үнэт эдлэл, хэрэглээний зүйлс хийдэг. Монголчууд нэг үеэ бодоход үндэсний гэсэн бүхнийг дэмждэг болсон байна. Төр засгаас ч бодлогоор дэмждэг болж. Манай урлан эртний хийцийг орчин үетэй хоршуулж бүтээгдэхүүн хийж байна.

Тухайлбал, халуун саван дотортой домбо үйлдвэрлэж байгаа. Тухайн үеийн домбыг хослуулна гэхээр үндэсний урлал маань хоцрогдохгүй. Цаашаа улам бүр үе дамжиж хэрэглэгдэж үнэ цэнэтэй болно. Гар урлалыг дэмжих ёстой. Жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчид маань анх удаагаа чуулж байна. 2000 оноос хойш л үйлдвэрлэл эрхлэгчдээ дэмжих талаар янз бүрийн төсөл хөтөлбөр хэрэгжүүллээ. Янз янзын төр засаг, сайд ярьж л байдаг. Гэхдээ одоо бол өөрөөр хөгжих ёстой.

Олон улсын эдийн засаг жижиг дунд үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэхэд чиглэж байгааг манайх ч гэсэн олж хараад уул уурхайг биш жижиг дунд үйлдвэрлэлээ хөгжүүлнэ гэж байгаа нь зөв юм. Хөгжүүлнэ гэж ярих нэг өөр. Улс орных нь эдийн засаг тогтворжоогүй байхад хөгжүүлэх талаар яриад ч хэрэггүй шүү дээ. Тэгээд ч бид манай салбар руу мөнгө өг гэж дайрахаас илүүтэй боломж бололцоондоо тааруулаад бизнесээ эрхлээд явчихна. Гэхдээ хууль нь тодорхой, дэмжлэг үзүүлэх бол түүнийгээ яг хүндээ л хүргээд явчих хэрэгтэй байгаа юм.

А.Уранбилэг: Үзэсгэлэн худалдаанд оролцох болсноор л худалдан авагчаа олж байна

/“Mon Face fashion” ХХК-ийн захирал/

Би жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлээд 10 гаруй жил болж байна. Манай компани Монголд үйл ажиллагаа явуулдаг. Харин БНСУ-аас даавуугаа оруулж ирээд оёдог. Заавал яагаад Солонгос улсыг сонгосон бэ гэхээр материал нь чанартай. Мөн өртөг нь хямд байдаг. Хятадаас орж ирдэг бараа бүтээгдэхүүнээс хямдхан. Зах зээл их сайн байна.

Хөдөө орон нутгаас захиалга аваад бүтээгдэхүүнээ хүргэнэ. Сурталчилгаа хийгээд байж чадахгүй учраас хүмүүс дам сургаар сонсоод л ирнэ. Сүүлийн үед яамтай болсноор янз бүрийн үзэсгэлэн худалдаа зохион байгуулж, биднийг дэмжиж байгаад баяртай байдаг. өнөөдөр гэхэд л үндэсний чуулгандаа оролцохоос гадна өөрийн бүтээгдэхүүнээ сурталчлах хамтран ажиллах түншүүдтэйгээ уулзах зэрэг олон ажил амжуулж чадлаа.

Аж үйлдвэрийн яамнаас зохион байгуулдаг үзэсгэлэн худалдаанд оролцдог болсноор худалдан авалт шал өөр болсон. Манайх 15 хүнийг ажлын байраар хангаад нийгмийн даатгалыг нь төлөөд явж байна. Татвар их хэцүү байдаг. Олсон орлогоо татварт өгөх үү, эсвэл гэх мэтээр асуудал үүсдэг.

М.Алтанцэцэг: Монополь компанийн охин компаниуд төрөөс өгдөг зээлийг хувааж авдаг

/“Очир-668” бүлгийн ахлагч/

Эгч нь Төв аймгийн Борнуур суманд ногооны аж ахуй эрхэлдэг. 40 гаруй жил үйлдвэрлэл эрхлээд явж байна. Бэрхшээлтэй асуудал ч бишгүй байгаа. Жижиг дунд үйлдвэрийн зээл эзнээ олохгүй байна. Заавал компани, нөхөрлөл, хоршоо гэсэн шаардлага тавьдаг. Жижиг бүлэг байгуулчихсан 70 га газартай 50 гаруй эмэгтэй байлаа гэж бодоход тэдэнд зээл өгөхгүй.

Ганц нэгхэн сая төгрөг л олдох жишээтэй. Гэтэл компани гэсэн нэр авчихсан 10 га газартай нэг нөхөр зээл аваад явж байх жишээний. Монголын иргэнээ баян байлгах гэж байгаа бол бүлэг хоршоо, баялаг бүтээгчдээ дэмжих ёстой биз дээ. Банк компани байгуулах ёстой гэдэг шаардлага тавина. Эсвэл хоршоолол болох ёстой гэнэ. Бүлэг байгуулчихаад очихоор та тэтгэвэрт гарах болчихжээ гээд халгаахгүй. Гэтэл компани байгуулахаар татвар маш өндөр. Олсон орлогоосоо давсан татвар төлөх болно.

Жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчид биш том том компаниудын охин компаниуд л тэр төрөөс өгдөг зээл тусламжид хамрагдаад явж байгаа. Нуугаад яахав. Үнэн гэвэл ийм л байна. Наагуураа хэчнээн сайхан зүйл яриад явахгүй л дээ. УИХ-ын гишүүд орой болгон баялаг бүтээгчдээ дэмжинэ гээд л яриад байна. Гэтэл тэр баялаг бүтээгчдэд чинь зээл очихгүй байна. Компани байхгүй гэдэг шалтгаанаар Үйлдвэр хөдөө аж ахуйн яам хэд хэдэн удаа буцаалаа. 60 гаруй эмэгтэйчүүд өнөөдөр ганцхан сая төгрөгөөр үйл ажиллагаагаа өргөтгөж чадах уу. Бүлэг хоршоо чинь сайн муу олон талтай.

...Жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн хувьд ийм зүйлийг ярьж байсан юм. Нэг үгээр тэдэнд төрийн дэмжлэг гэхээс илүү Зээлийн батлан даалтын сан, мөн Жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдийг татвараас чөлөөлөх зэрэг татварын уян хатан бодлого хэрэгтэй байгааг хэлж байлаа. Нэг банк дээр яваад очиход зээлийн батлан даалтын хөрөнгө нэхдэг, эсвэл барьцаа хөрөнгөгүй гэдэг шалтгаанаар үйлдвэрлэл явуулах, өргөжүүлэхэд нь хүрэхгүй мөнгө гаргаж өгдөг асуудал байгаа учраас төр энэ талаар илүү анхаарал хандуулж ажиллаасай гэх хүсэлтийг манай сониноор дамжуулан дайж байлаа.

Жижиг дунд үйлдвэрлэл хөгжүүлэхэд дан ганц төрийн оролцоо, төрийн мөнгө байдаг юм биш. Энэ талаар ажилладаг олон улсын тусламжийн байгууллага ч цөөнгүй байдаг аж. Японы Засгийн газрын хөнгөлөлттэй зээлийн хөрөнгөөр “Жижиг дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх байгаль орчныг хамгаалах” хоёр үе шаттай зээлийн төслийн хоёр дахь шат нь 2011 оноос эхлэн хэрэгжиж байгаа гэнэ.

Мөн Герман Монголын хамтарсан хөгжлийг дэмжих зээлийн төв, Хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдийн бизнес инкубатор төв, “ADRA Mongolia” буюу Монгол дахь адвентист хөгжил туслалцааны агентлаг, УИХ дахь Эдийн засгийн байнгын хорооны дэргэдэх Жижиг дунд үйлдвэрийг дэмжих дэд хороо, Аж үйлдвэрийн яамны дэргэдэх Жижиг дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх сан зэрэг ЖДҮ эрхлэгчдийг дэмжих олон байгууллага байдаг юм байна. Тэгвэл эдгээр байгууллагуудын зүгээс ямар бодлого хэрэгжүүлж ажилладаг, мөн ЖДҮ эрхлэгчдийг дэмжих хүрээнд ямар ажил хийж байгаа талаар мэргэжилтний үг болон УИХ-ын гишүүд, албаны хүмүүсийн байр суурийг сонслоо.

Б.Болор-Эрдэнэ: ЖДҮ эрхлэгч гэж хэн бэ гэдгээ тодорхой болгоно

/Жижиг дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх сангийн захирал/

-Жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн үндэсний чуулган өнөөдөр болж байна. Бид энэ чуулганаас ямар үр дүн хүлээж байна вэ?

Чуулганаас хүлээгдэж байгаа үр дүн нь энэ салбарыг хөгжүүлэх уриалга, зөвлөмж юм. Зөвлөмжийн хүрээнд жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдэд юу тулгамдаж байна, шийдэх асуудал нь юу юм. Бид энэ салбараа хөгжүүлэхийн тулд ямар бодлого, уриалгыг ажилдаа тусгах вэ гэдгээ тодорхой болгоно. Чуулганд оролцогчид үдээс хойшхи чуулганаар тулгамдсан асуудлаа ярилцаад нэлээдгүй үр дүнд хүрлээ.

-Жижиг дунд үйлдвэрийг хөгжүүлэх санд энэ жил хэчнээн хэмжээний хөрөнгө төсөвлөсөн бэ. Өмнө олгосон зээлийн хэрэгжилтийг судлав уу?

2015 онд Засгийн газрын тогтоолоор 70 тэрбум төгрөгийг хөнгөлөлттэй зээлд олгохоор батлагдсан. Эхний ээлжинд санхүүжүүлэх төслүүдээ авахаар гуравдугаар сарын 27-ноос дөрөвдүгээр сарын 17 хүртэл төслүүдээ авч эхлээд байна. Зээлийн үр дүн ямар байсныг өнөөдөр хэлэхэд эрт байна. Учир нь 2013-2014 онд олгосон зээлийн хэрэгжилт, үр дүнд хяналт үнэлгээ хийлгэхээр орон нутаг, нийслэлд нэг сар гаруйн хугацаанд ажлын хэсэг гарган ажиллаж байгаа. Ажлын хэсэг дүнгээ гаргасны дараа л үр дүн нь харагдах болов уу.

-Үйлдвэрлэл эрхлэгчдэд тулгамдаж байгаа нэн тэргүүний асуудал нь зээлийн батлан даалт байхгүй байгаа явдал. Энэ хүрээнд сангийн зүгээс ямар бодлого барьж ажиллах бол?

Мэдээж арилжааны банк дээр зээлийн барьцаа хөрөнгө хүрэхгүй байгааг манай үйлдвэрлэгчид хэлж байгаа. Тиймээс сангийн зүгээс Засгийн газрын Зээлийн батлан даалтын сантай хамтарч ажиллах бодлого барьж ажиллаж байна. Төслөө хүлээж авах хугацаанд хүсэлт гаргаж байгаа иргэддээ Зээлийн батлан даалтын сангийн танилцуулга, мэдээллийг өгч ажиллаж байна. Бодлогоос гадна хууль эрхзүйн орчноо шийдэх шаардлага байдаг.

Яамны зүгээс төсөл хөтөлбөрийг хүлээн авахдаа Аж үйлдвэрийн сайдын баталсан шалгуур үзүүлэлтүүдийн талаарх журмыг барьж ажиллаж байна. Төслийн иж бүрдлийн хүрээнд материалаа хангах юм. Нөгөө талаар тоног төхөөрөмжийг татвараас хөнгөлж чөлөөлөх талаар Тайвань улсын тоног төхөөрөмжийг оруулж ирэх, түрээсээр олгох асуудлаар Стратеги бодлого төлөвлөлтийн газартайгаа хамтран ажиллаж эхэлсэн. Судалгааны шатанд явж байгаа.

-Жижиг дунд үйлдвэрлэл гэдэг нь юу юм. Нөгөө талаар хоршоолол, бүлэг гэдгийг ЖДҮ эрхлэгч гэж ойлгох уу гэдгийг ялгаж салгах асуудал хэр ахицтай явж байна вэ?

Хуулийн хүрээнд хийгдэх асуудал байгаа. Жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих тухай хуулийн өөрчлөлтөөр хийгдэх юм. Нөгөө талаар өнөөдрийн энэ чуулганаар бид таны хэлсэнчлэн Жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгч гэдэг нь хэн байх вэ гэдгээ тодорхой болгох ёстой. Тэр ч утгаараа одоо өргөн бариад үзэл баримтлалаа батлуулсан хуулийн төслийн хүрээнд хэлэлцүүлэг явуулна. Зарчмын гол асуудал нь энэ юм.

С.Дэмбэрэл: Хууль, эрхзүйг нь боловсронгуй болгох шаардлага байгаа

/УИХ-ын гишүүн, Эдийн засгийн байнгын хорооны дэргэдэх Жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих дэд хорооны дарга/

-Баялаг бүтээгчдээ дэмжих талаар төр засаг, хэвлэл мэдээлэл, хувийн хэвшил ажиллаж байна. Гэвч төрийн бодлогын уялдаа холбоо сул, эдийн засгийн хөшүүрэг нь хангалтгүй байдгаас баялаг бүтээгчид маань хос гутал, хоёр гуравхан нэрийн бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхээс хэтрэхгүй байгаа талаар ярьж байна. Бид баялаг бүтээгчдээ ямар байдлаар дэмжих ёстой вэ?

УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хорооны дэргэдэх Жижиг дунд үйлдвэрлэлийн дэд хороо, Аж үйлдвэрийн яам, Монголбанк, МХАҮТ болон бусад аж ахуйн нэгж хамтран анх удаагаа үйлдвэрлэгчдийн хүрээнд чуулган зохион байгууллаа. Үдээс өмнөх хуралдаанаар салбарын сайд, дарга, мэргэжилтнүүдийн үгийг сонссон бол үдээс хойшхи хуралдаанаар компани, нөхөрлөл, хоршоодын эзэд маань өөрсдөө ярьж зовлон жаргалаа хуваалцсан. Чуулганаас өмнө нэлээдгүй олон судалгаа хийгдсэн. Зээлийн хүнд нөхцөл, өндөр хүүнээс гадна хэд хэдэн шийдэх асуудлыг ЖДҮ эрхлэгчид маань тавьж байна.

Тэгэхээр зөвлөгөөнөөс гараад Жижиг дунд үйлдвэрлэлийн тухай хууль, Төрөөс аж үйлдвэрийн салбарт баримтлах бодлого, Жижиг дунд үйлдвэрлэлийн зээлийн батлан даалтын хууль, УИХ-д ороод ирчихсэн байгаа татварын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж татварын хувь хэмжээг өөрчлөх, татвараас чөлөөлөх, НӨАТ-ын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулж НӨАТ-ыг нь буцааж олгох зэрэг асуудлуудыг шийдээд явна. Хөдөлмөрийн харилцааг шийдэж үүнтэй холбоотой хууль тогтоомжуудад ЖДҮ эрхлэгчдийн саналыг тусгаад явна.

-Жижиг дунд үйлдвэрлэлийн экспортын чадавхийг нэмэгдүүлэх талаар ямар ажил хийх вэ?

Энэ салбарын экспортын чадавхи маш тааруу байна. Хэдхэн уул уурхайн бүтээгдэхүүн бид экспортолдог. Ноос ноолуур, махаар л энэ салбарын экспорт хэмжигдэж байгаа. Тиймээс шинэ бүтээгдэхүүн гаргах талаар ажиллах цаг нь болсон байна. Бодлогоор дэмжих ёстой л доо. Энэ бүхнийг нэгтгэж авснаар манай дэд хороо, яамны зүгээс Засгийн газар УИХ-д холбогдох чиглэлээр нь чиглэл өгөөд ажиллах боломж бүрдэнэ.

-УИХ-ын дэргэдэх Жижиг дунд үйлдвэрлэлийг дэмжих хороо ямар ажил хийж байна вэ. Зах зухаас нь дурьдвал?

Би энэ хорооны даргаар очоод гурван сар болж байна. Эхний том ажил маань энэ чуулган. Үндэсний чуулганаас зөвлөмж уриалга гаргасны дагуу төлөвлөгөөнд тусгасан ажлуудаа хийгээд явна. Энэ чуулганы үр дүнгээр л хуульд өөрчлөлт оруулах, хууль эрхзүйн орчноо сайжруулах, жижиг дунд үйлдвэрийн талаар төрөөс баримтлах бодлогыг Аж үйлдвэрийн салбарын бодлогод сайн суулгаж өгөх, уул уурхайн бус экспортыг дэмжих асуудлаар тусгайлсан бодлого явуулах чиглэлээр ажиллана. Мөн жижиг дунд үйлдвэрийн санхүүжилт хүртээмжийн талаар ч бид анхаарч ажиллах болно. Тоног төхөөрөмж, технологи, хүний нөөцийг чадавхжуулахад бид анхаарч ажиллахаар төлөвлөөд байгаа.

-Дан ганц төрийн дэмжлэг гэхгүйгээр олон улсын төсөл хөтөлбөрүүд энэ салбарт байдаг талаар бизнес эрхлэгчид ярьж байна. Гэхдээ шалгуур нь хэтэрхий өндөр байдаг юм биш үү?

Шалгуур өндөр байхаас аргагүй. Япон, Герман, Адра Монгол зэрэг олон улсын зээл тусламжууд олон бий. Тухайлбал, Японы хоёр шатны зээл чинь Японы татвар төлөгчдийн мөнгө. Засгийн газар нь Монгол Улсад туслах гэж манайх руу оруулаад ирчихсэн. Тэгэхээр хамгийн үр ашигтай л төсөлд зарцуулах гэж үзнэ. Шалгуурыг нь дундчууд нь давчихаад байгаа юм. Харин жижиг аж ахуйн нэгж, нөхөрлөл хоршоод давж чадахгүй байна. Адра Монгол, Жайка зэрэг олон улсын байгууллагууд жижиг дунд бизнес эрхлэгчдийг дэмжих талаар сайн ажиллаж байгаа. Тэдний хийж байгаа ажлыг хооронд нь уялдуулах талаар манай Засгийн газар анхаарал хандуулах ёстой юм билээ.

С.Одонтуяа: Татварын дарамтаас чөлөөлөх нь үйлдвэрлэл эрхлэгчдэд том дэмжлэг болно

/УИХ-ын гишүүн/

Жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн хамгийн гол тулгамдсан асуудал нь зээлийн асуудал байдаг. Нөгөө талаар санхүүгийн үйлчилгээ их чухал юм байна. Олон улсын байгууллагууд бичил санхүүгийн үйлчилгээ үзүүлдэг талаар үйлдвэрлэл эрхлэгчид маань ярьж байна. Энэ их чухал зүйл. Бизнесийн салбар 20 гаруй жил болчихсон атлаа компанийн санхүү, төлөвлөлт зэрэгт ахиц гарахгүй байгаа.

Тиймээс энэ талаар сургалт хийх нь зүгээр юм байна. УИХ-аар тун удахгүй Татварын багц хуулиуд хэлэлцэгдэх юм. 1.5 тэрбум төгрөг хүртэлх орлоготой компаниудын 90 хувь хүртэл татвараас чөлөөлнө гэж оруулаад өгчихөөр ЖДҮ эрхлэгчид маань татварын дарамтаас чөлөөлөгдөнө гэсэн үг. Энэ том ахиц болно. Нөгөө талаар хороо болгонд хуваарилж байгаа мөнгөөр аж ахуй эрхэлж байгаа иргэдээ дэмжээд явах боломж бий. Бичил бизнес эрхлэгчдэд боломж олдож байна гэсэн үг.

Улсад татварын бодит орлого оруулахгүй ч гэсэн ажлын байрыг ихээр нэмэгдүүлж байна гэдгээрээ онцлог. Үйлдвэрийн яамдууд дээр хавсарга маягаар Жижиг дунд үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх санг явж ирсэн. Яамыг нь байгуулаад сангаа тэнд татаж авснаар илүү үр дүн гарах нь тодорхой байна. Жижиг үйлдвэрүүдийг хараад байхад дотоодын хэрэгцээгээ хангадаг. Гэхдээ том мега төслүүдээ хөдөлгөхөөр дагаад маш олон жижиг дунд үйлдвэрүүд хөгждөг. Тиймээс мега төслүүдээ хөдөлгөөд түүнийгээ дагаад жижиг дунд үйлдвэрлэлээ хөгжүүлэх боломжтой.

Б.Номин-Эрдэнэ: Манай байгууллага таван хөтөлбөрийн хүрээнд төсөл хэрэгжүүлж байна

/“Адра Монгол” ОУБ-ын Хүний нөөц, олон нийттэй харилцах ажилтан/

-“Адра Монгол” олон улсын байгууллагаас дэмжлэг үзүүлснээр бизнесээ эхлүүлсэн олон хүнтэй уулзлаа. Та бүхэн жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдийг хэрхэн дэмжиж ажиллаж байна вэ?

“АДРА Монгол” олон улсын байгууллага 1994 оноос эхлэн Монгол Улсад үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн. Энэ хугацаанд 963.000 хүнд хүрч ажилласан. Ингэхдээ эдийн засгийг дэмжих, гамшгийн менежмент, боловсрол, эрүүл мэнд, хүнсний аюулгүй байдлын хөтөлбөрүүдийн хүрээнд 180 гаруй төсөл хэрэгжүүлсэн байна.

Жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдийг дэмжих тухайд манай эдийн засгийг дэмжих хөтөлбөрийн хүрээнд хоршоо, өөртөө туслах бүлэг, бичил бизнес эрхлэгчид дэмжлэг хүртдэг. Тухайлбал, тус хөтөлбөрийн Улаанбаатар хотод хэрэгжүүлж буй төслийн хүрээнд нийт 3200 жижиг бизнес эрхлэгчид сургалтад хамрагдаж, 2.8 тэрбум төгрөгийн бичил зээл авсан байна.

-Хамгийн сүүлд хэрэгжиж байгаа ямар төсөл байна вэ?

Одоогоор жижиг дунд бизнесийн чиглэлээр гэвэл хөдөө, орон нутагт хоршоодыг дэмжих “Хөдөөгийн эдийн засгийг хөгжүүлэх төсөл”, “Хоршоодын хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх төсөл”, Улаанбаатар хотод бичил бизнес эрхлэгчдийг дэмжих “Бичил санхүүгийн үйлчилгээгээр ядуурлыг бууруулах төсөл” зэрэг төслүүдийг хэрэгжүүлж байна.

-Нэг үгээр хэлбэл жижиг дунд үйлдвэрлэл эрхлэгчдийн гол бэрхшээл болсон банкны зээлийн батлан даалтыг танайхаас гаргадаг гэж ойлгож болох уу?

Жижиг бизнес эрхлэгчдийн хувьд барьцаа хөрөнгийн дутагдлаас үүдэн зээлд хамрагдах бэрхшээлтэй байдаг. Дээрх төслүүдийн хувьд орон нутгийн болон Улаанбаатар хотын хамтран ажилладаг банкууддаа байршуулсан зээлийн батлан даалтын сангаараа дамжуулан төсөлд хамрагдаж буй хүмүүс, хоршооддоо зээл авахад нь дэмжлэг үзүүлдэг. Гэхдээ зээл авахад нь дэмжлэг үзүүлж байгаа нь манай төслүүдийн үйл ажиллагааны зөвхөн нэгээхэн хэсэг нь. Төслийн үр шим хүртэгчдээ манай төслүүд аль болох тал бүрээс нь цогц дэмжлэг үзүүлж, хөгжүүлэхийг зорьдог байгаа. Тухайлбал, газар тариалангийн төсөл байлаа гэхэд шаардлагатай бизнесийн, газар тариалангийн, амьдрах ухааны сургалтуудад хамруулж, жижиг тоног төхөөрөмжөөр хангаж, туршлага судлах аялалд хамруулж, зээлд хамруулах гэх мэт.

-Хөдөө орон нутагт хэр хүрч ажиллаж байна бол?

Одоогоор Баянхонгор, Баян-Өлгий, Завхан, Сэлэнгэ, Архангай аймгуудад төсөл хэрэгжиж байна. Мөн нийслэлд үйл ажиллагаа явуулдаг.

Өнөөдрийн жижиг зовлонг бус маргаашийн ирээдүйгээ ярилцав