Байр суурь19 мин унших
Төрийн албаны тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг өргөн барилаа

УИХ-ын гишүүн Н.Энхболд, Су.Батболд нар өнөөдөр /2012.10.19/ Төрийн албаны тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг УИХ-ын дарга З.Энхболдод өргөн барилаа. Уг хуулийн төслийг Су.Батболд, С.Батболд, Д.Лүндээжанцан, А.Тлейхан, Ч.Хүрэлбаатар, Л.Энх-Амгалан, М.Энхболд, Н.Энхболд нарын нэр бүхий найман гишүүн санаачлан боловсруулжээ.
1995 оноос мөрдөж эхэлсэн Төрийн албаны тухай хуулиар улс төрийн болон төрийн жинхэнэ албыг зааглаж, тухайлбал, улс төрийн албан тушаалд сонгогдох юмуу, түүний үр дүнгээр томилогдох замаар, харин төрийн жинхэнэ албанд мэргэшлийн шалгалт өгөх замаар ордог тогтолцоонд шилжсэн билээ. Төрийн суурь үйлчилгээг үзүүлэхэд туслах чиг үүрэг бүхий төрийн үйлчилгээний албыг гэрээний үндсэн дээр гүйцэтгүүлж, төрийн үйлчилгээний албан хаагчийн нийгмийн баталгааг хангах эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх нь төрийн жинхэнэ албыг цомхон бөгөөд чадварлаг болгох чухал ач холбогдолтой хэмээн гишүүд үзжээ.
Иймээс Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дэд дарга, УИХ-ын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Засгийн газрын хэрэг эрхлэх газрын Тэргүүн дэд дарга, яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга, агентлагийн дарга болон УИХ-д ажлаа тайлагнадаг байгууллагуудын ерөнхий менежер, Үндсэн хуулийн цэцийн ажлын албаны дарга, ерөнхий прокурорын газрын Тамгын газрын дарга, аймаг, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын даргын албан тушаалд сонгон шалгаруулалт явуулж, дүгнэлт гарган эрх бүхий албан тушаалтанд санал болгох чиг үүргийг Төрийн албаны зөвлөл, тэдгээрээс бусад төрийн жинхэнэ албаны удирдах албан тушаалд сонгон шалгаруулалт явуулж, дүгнэлт гаргах эрхийг Төрийн албаны зөвлөлийн салбар зөвлөлд, харин салбар зөвлөлгүй төрийн албаны тухайд томилох эрх бүхий этгээдээр төлөөлүүлэн гүйцэтгүүлэх замаар хэрэгжүүлэх саналаа ийнхүү УИХ-ын даргад танилцуулсан юм.
Одоогоор дээр дурьдсан албан тушаалд 63 хүн ажиллаж байгаа бөгөөд эдгээрт цагдаа, тагнуул, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх, онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн болон зэвсэгт хүчний байгууллагын ажилтнуудыг оруулаагүй аж.
Мөн Төрийн албан хаагчийн нийгмийн баталгаатай холбоотой асуудлууд Төрийн албаны тухай хууль болон бусад салбарын чанартай хуулиудад янз бүрээр тусгагдсныг жигдэлж, нэг хуулиар зохицуулах нь зүйтэй хэмээн төсөл санаачлагч гишүүд УИХ-ын даргад танилцуулав. Тодруулбал, Төрийн албан хаагчийн ажиллах нөхцөл, нийгмийн баталгааг хангах тухай хууль гэсэн бие даасан хууль байж болохыг ч хэллээ.
Хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах үндэслэл, шаардлага:
1. Төрийн жинхэнэ албыг цомхон, мэргэшсэн байлгах үүднээс төрийн улс төрийн болон төрийн үйлчилгээний албыг төрийн жинхэнэ албанаас тусад нь авч үзэж, тэдгээрийн эрх зүйн байдлыг тус тусын бие даасан хуулиар зохицуулах шаардлагын үүднээс:
а/Төрийн албаны тухай хуулийн 6 дугаар зүйлд “Төрийн улс төрийн албан тушаалд Монгол Улсын Үндсэн хууль, бусад хуулиар тогтоосон болзол, журам, шалгуурын дагуу сонгогддог болон уг сонгуулийн үр дүнд томилолтын журмаар ажиллах, мөн тэдгээрийн бүрэн эрхийнх нь хугацаанд өөрт нь үйлчлэх орон тооны албан тушаал (Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Монгол Улсын Их Хурлын дарга, Монгол Улсын Ерөнхий сайд, Монгол Улсын Их Хурлын дэд дарга, гишүүн, Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын дарга, дэд сайд, Ерөнхий сайдын зөвлөх, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зөвлөх, бүх шатны Засаг дарга болон аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Засаг даргын орлогч, улс төрийн албан тушаалтны бүрэн эрхийнх нь хугацаанд зөвхөн өөрт нь үйлчлэх орон тооны зөвлөх, туслах, хэвлэл мэдээллийн ажилтны албан тушаал, Улсын Их Хурал дахь нам, эвслийн бүлгийн ажлын албаны албан тушаал, хуульд заасан бусад албан тушаал”) хамаарахаар заасныг хэвээр үлдээж, харин эдгээр албан тушаалын эрх зүйн байдлыг ямар хуулиар зохицуулахыг тодорхой зааж өгөх.
б/Төрийн нийт албан хаагчдын дийлэнхи хувийг эзэлж байгаа төрийн үйлчилгээний албан хаагчдын эрх зүйн байдлыг Төрийн албаны тухай хуулиас илүү Хөдөлмөрийн хуулиар голчлон зохицуулсан байдаг. Дэлхий нийтийн жишгээс үзвэл төрийн албан хаагч, төрийн албанд хөдөлмөр эрхлэгч гэдэг нь хоёр өөр ойлголт бөгөөд “төрийн албанд хөдөлмөр эрхлэгч” гэсэн ойлголт нь Монгол Улсын Төрийн албаны тухай хуульд заасан "төрийн үйлчилгээний албан хаагч"-тай агуулгын хувьд ижил юм.
Төрийн үйлчилгээний албан хаагчийн эрх зүйн зохицуулалтыг тусад нь авч үзсэнээр Төрийн албаны тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийн 27.1-д заасан (төрийн албан хаагчийн цалин хөлс, нөхөх төлбөр, тусламж, шагнал, урамшил, тэтгэвэр, тэтгэмж авах, албан тушаалын бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд шаардлагатай ажиллах нөхцөлөөр хангуулах, гүйцэтгэж байгаа албан үүргийнх нь шинж байдлыг харгалзан зохих журмын дагуу албаны унаа хэрэглэх, ажилдаа ирэх, буцах нийтийн тээврийн унааны зардлын зохих хэсгийг нөхөн авах, албан үүргээ гүйцэтгэж байгаатай нь холбогдуулан хүчирхийлэх, заналхийлэх, доромжлох, гүтгэх болон бусад хууль бус үйлдэл, үйл ажиллагаанаас төрийн албан хаагч, түүний гэр бүлийн гишүүн нь тухайн төрийн албан хаагчийн ажиллаж байгаа төрийн байгууллагаар хамгаалуулах, төрөөс орон байраар хангагдах, Хөдөлмөрийн тухай хуулиар тогтоосон ээлжийн амралт эдлэх, төрийн алба хаах хугацаанд болон тэтгэвэрт гарсан үедээ хууль тогтоомжоор тогтоосон нөхцөл, журмын дагуу эмнэлгийн үйлчилгээнд хамрагдах, Иргэний эрүүл мэндийн даатгалын тухай хуульд заасан тухайн жилийн эмчилгээний төлбөрийн хэмжээнээс давсан хэсэг болон магадлан итгэмжлэл бүхий эмнэлгийн байгууллагын шийдвэрээр гадаад оронд эмчлүүлэх зайлшгүй шаардлага гарсан тохиолдолд зардлынх нь 60-аас доошгүй хувийг төр хариуцах, төрийн хөрөнгөөр давтан сурах, мэргэшлээ дээшлүүлэх, энэ хугацаанд эрхэлж байгаа албан тушаалынхаа цалин хөлсийг авах, хууль тогтоомжоор тогтоосон бусад) баталгааг алдах, үүнтэй холбогдуулан тэдний зүгээс бухимдал үүсэх сөрөг үр дагавар гарах магадлалтай боловч төрийн суурь үйлчилгээг хүргэхэд туслах чиг үүрэг бүхий төрийн үйлчилгээний албыг гэрээний үндсэн дээр гүйцэтгүүлж, төрийн үйлчилгээний албан хаагчийн нийгмийн баталгааг хангах эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх нь төрийн жинхэнэ албыг цомхон бөгөөд чадварлаг болгоход чухал ач холбогдолтой гэж үзэж байна.
“Дээд боловсролын санхүүжилт, суралцагчдын нийгмийн баталгааны тухай хууль” 2011 оны 7 дугаар сарын 9-ний өдөр батлагдсанаар Төрийн албаны тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийн 27.1.10-дахь заалт (төрийн албан хаагчийн гэр бүлээс нь их, дээд, мэргэжлийн сургуульд элссэн 1 хүүхдийнх нь сургалтын зардлыг дотоодын их, дээд сургууль, коллеж, мэргэжлийн сургуулийн тус тусын жишгээр тооцож төр хариуцах)-ыг хүчингүй болсонд тооцон сургалтын зардалтай холбогдох асуудлыг бие даасан хуулиар зохицуулах болсон нь төрийн үйлчилгээний албаны эрх зүйн зохицуулалтыг тусад нь авч үзэхэд бас нэг алхам болов.
-Төрийн албаны тухай хуулийн 9 дүгээр зүйлд “Төрийн үйлчилгээний албан тушаалд төрийн суурь үйлчилгээг адил тэгш, чанартай, хүртээмжтэй хүргэх болон төрийн байгууллагын хэвийн үйл ажиллагааг хангахад туслах чиг үүрэг бүхий хөдөлмөрийн гэрээний үндсэн дээр ажиллах албан тушаал (төрийн байгууллагын хэвийн үйл ажиллагааг хангахад туслах албан тушаал; боловсрол, шинжлэх ухаан, эрүүл мэнд, соёл, урлаг зэрэг улсын төсвөөс санхүүждэг төрийн үйлчилгээний байгууллагын дарга (захирал, эрхлэгч)-аас бусад удирдах ба гүйцэтгэх, туслах албан тушаал; яам, агентлагийн харьяа буюу дэргэд ажилладаг, улсын төсвөөс санхүүждэгтөрийн үйлчилгээний байгууллагын удирдах ба гүйцэтгэх албан тушаал) хамаарахаар заасныг хэвээр үлдээж, төрийн үйлчилгээний албан тушаалын эрх зүйн байдлыг ямар хуулиар зохицуулахыг энэхүү хуульд зааж өгөх.
2.Төрийн жинхэнэ албаны сул орон тоог нөхөхдөө улс төрийн зүй бус нөлөөллөөс ангид, зөвхөн мэдлэг чадвараар нь шударгаар өрсөлдүүлэн шалгаруулах мерит зарчмыг баримтлах чиглэлээр:
2.1.Аливаа улс орны төрийн алба хэдий чинээ мэргэшсэн, тогтвортой байх тусам тухайн оронд өрнөж буй улс төр, эдийн засаг, нийгмийн хүрээг хамарсан өөрчлөлт, шинэтгэлийн үйл хэрэгт төдий чинээ илүү их хувь нэмэр оруулж, иргэдийнхээ амьдралын чанарыг дээшлүүлэх улс нийгмийн нийтлэг зорилгыг бодит ажил үйлс болгоход шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэдэг ажээ.
1883 онд АНУ-ын Ардчилсан намын сенатч Жорж Пендлтоны санаачилж батлуулсан хууль (“Пендлтоны хууль” гэж алдаршсан)-аар намуудад төрийн албан тушаалыг хуваарилдаг тогтолцоог өөрчилсөн бөгөөд энэ мөчөөс эхлэн АНУ-д төрийн албаны Мерит тогтолцоо бүрдэж эхэлсэн гэж үздэг.
Пендлтоны хуулийн үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлсэн улс орон, тухайлбал Япон, Өмнөд Солонгос зэрэг улсууд асар богино хугацаанд өндөр хөгжилтэй орон болж хөгжсөн амжилтаа төрийн албандаа Мерит тогтолцоог хэрэгжүүлсний ач тус гэж үзэж байна.
Дээрхи үзэл санааны дагуу 1995 оноос мөрдөж эхэлсэн Төрийн албаны тухай хууль нь улс төрийн болон төрийн жинхэнэ албыг зааглаж, тухайлбал улс төрийн албан тушаалд сонгогдох юм уу, түүний үр дүнгээр томилогдох замаар, харин төрийн жинхэнэ албанд мэргэшлийн шалгалт өгөх замаар ордог тогтолцоонд шилжсэн билээ. Одоо төрийн жинхэнэ албаны мэргэшлийн шалгалтыг Төрийн албаны тухай хуулийн 17 дугаар зүйл, Төрийн албаны зөвлөлийн 2008 оны 63 дугаар тогтоолоор баталсан “Төрийн жинхэнэ албаны мэргэшлийн шалгалт авах журам”-ын дагуу, харин төрийн жинхэнэ албан тушаалын сул орон тоог нөөцөөс нөхөх ажлыг Төрийн албаны зөвлөлийн 2009 оны 99 дүгээр тогтоолоор баталсан “Төрийн жинхэнэ албанд анх орох иргэний нөөцийг бүрдүүлэх журам”-ын дагуу тус тус зохион байгуулж байна.
2.2. Төрийн албаны тухай хуулийн 35 дугаар зүйлийн 35.1.6-д зааснаар Төрийн албаны зөвлөл нь ”төрийн захиргааны болон хуульд өөрөөр заагаагүй бол төрийн тусгай албаны удирдах албан тушаалд томилогдох нэг ажилтныг Улсын Их Хурлаас тогтоосон журмын дагуу сонгон шалгаруулж, нэр дэвшигчийн талаархи дүгнэлтээ уг ажилтныг томилох эрх бүхий байгууллагад өгөх“ бүрэн эрхийг хэрэгжүүлж байна.
Төрийн жинхэнэ (төрийн захиргааны болон төрийн тусгай) албаны удирдах албан тушаал гэдэгт Төсвийн байгууллагын удирдлага, санхүүжилтийн тухай хуулийн 45 дугаар зүйлийн 45.1-д заасан албан тушаал (Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дэд дарга, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын Тэргүүн дэд дарга, яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга, Улсын Их Хуралд ажлаа тайлагнадаг байгууллагын ерөнхий менежер, агентлагийн дарга /цагдаа, тагнуул, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх, онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн болон зэвсэгт хүчний байгууллагаас бусад/, Улсын ерөнхий прокурорын газрын Тамгын газрын дарга, аймаг, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын дарга), мөн хуулийн 16 дугаар зүйлийн 16.2, 16.3-т заасан ерөнхий менежерийн үүрэг гүйцэтгэх албан тушаал (Үндсэн хуулийн цэцийн ажлын албаны дарга, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн ажлын албаны дарга, Улсын дээд шүүхийн Тамгын газрын дарга, Шүүхийн Ерөнхий Зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга, аймаг, нийслэл, сум, сум дундын, дүүргийн болон дагнасан шүүхийн тамгын хэлтсийн дарга, аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн дарга, Улсын Их Хурлын 2003 оны 13 дугаар тогтоолоор “Төрийн жинхэнэ албаны удирдах албан тушаалд томилогдох ажилтныг сонгон шалгаруулах журам”-ын “Хоёр”-ын “9”-д заасан албан тушаал (Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар, УИХТГ, ЗГХЭГ, Үндсэн хуулийн цэц, Улсын дээд шүүх, Улсын ерөнхий прокурорын газар, яам /хэлтэс, алба, тасгийн дарга хамаарахгүй/, Шүүхийн ерөнхий зөвлөл, хуульд өөрөөр заагаагүй бол УИХ-д ажлаа тайлагнадаг байгууллагын зохион байгуулалтын бүтцийн нэгжийн болон Засгийн газрын тохируулагч агентлагийн зохион байгуулалтын бүтцийн нэгжээс дээшхи албан тушаал, Улаанбаатар хотын Ерөнхий менежер, аймаг, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын даргаас дээшхи удирдах албан тушаал, иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн нарийн бичгийн даргын албан тушаал)-ууд хамаардаг бөгөөд эдгээр албан тушаалын сонгон шалгаруулалтыг Төрийн албаны зөвлөл эрхлэн явуулдаг.
Ийнхүү Төрийн албаны тухай хуульд Төрийн албаны зөвлөлөөс сонгон шалгаруулахаар заасан төрийн жинхэнэ албаны удирдах албан тушаалыг Улсын Их Хурлын 2003 оны 13 дугаар тогтоолоор баталсан “Төрийн жинхэнэ албаны удирдах албан тушаалд томилогдох ажилтныг сонгон шалгаруулах журам”-д хэт өргөн хүрээтэй тогтоосноор төвлөрөл бий болж, мэргэшсэн, улс төрөөс ангид, меритэд суурилсан төрийн албыг төлөвшүүлэх, төрийн албаны стандартын хэрэгжилтэд хяналт тавих Төрийн албаны зөвлөлийн үндсэн чиг үүрэг цалгардаж, төрийн жинхэнэ албаны удирдах албан тушаалд сонгон шалгаруулалт явуулах ажилд ихээхэн цаг, хүч зарцуулж байгаа юм.
Иймд Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дэд дарга, Улсын Их Хурлын Тамгын газрын Ерөнхий нарийн бичгийн дарга, Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын Тэргүүн дэд дарга, яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга, агентлагийн дарга (цагдаа, тагнуул, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх, онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн болон зэвсэгт хүчний байгууллагаас бусад), Улсын Их Хуралд ажлаа тайлагнадаг байгууллагын ерөнхий менежер, Үндсэн хуулийн цэцийн ажлын албаны дарга, ерөнхий прокурорын газрын Тамгын газрын дарга, аймаг, нийслэлийн Засаг даргын Тамгын газрын даргын албан тушаалд (Одоо дээр дурдсан албан тушаалуудад 63 хүн ажиллаж байна) сонгон шалгаруулалт явуулж, дүгнэлт гарган эрх бүхий албан тушаалтанд санал болгох чиг үүргийг Төрийн албаны зөвлөл, тэдгээрээс бусад төрийн жинхэнэ албаны удирдах албан тушаалд сонгон шалгаруулалт явуулж, дүгнэлт гаргах эрхийг Төрийн албаны зөвлөлийн салбар зөвлөлд, салбар зөвлөлгүй төрийн байгууллагын хувьд томилох эрх бүхий этгээдээр төлөөлүүлэн гүйцэтгүүлэх замаар хэрэгжүүлэх саналтай байна.
ТАЗ-ийн салбар зөвлөлийг зөвхөн нутаг дэвсгэрийн зарчмаар ажиллуулна гэж үзэж, аймаг, нийслэл дэх ТАЗ-ийн салбар зөвлөлд эрхээ шилжүүлж, харин яамны Төрийн нарийн бичгийн дарга, агентлагийн дарга, төр, засгийн удирдах дээд байгууллагын болон УИХ-д ажлаа тайлагнадаг байгууллагуудын Ерөнхий менежерийн үүрэг гүйцэтгэгч албан тушаалтнуудаар төлөөлүүлэн гүйцэтгүүлэхээр хуулийн төсөлд тусгав.
Үүний тулд ТАТХ-ийн 35 дугаар зүйлийн 35.1.6-д заасны дагуу УИХ-ын 2003 оны 13 дугаар тогтоолоор баталсан дээрх журмыг хүчингүй болгож, түүнийг батлан мөрдүүлэх эрхийг Төрийн албаны төв байгууллагад олгон хуульчилснаар энэхүү журамд төрийн жинхэнэ албаны удирдах албан тушаалын сонгон шалгаруулалт явуулах ТАЗ-ийн бүрэн эрхийг өөрийн нутаг дэвсгэрийн салбар зөвлөлд шилжүүлэх болон дээр дурдсан ерөнхий менежерийн үүрэг гүйцэтгэх албан тушаалтнуудаар төлөөлүүлэн гүйцэтгүүлэх асуудлыг журмаар нарийвчлан зохицуулах боломжтой.
