Иргэний хууль зах зээлийн эдийн засгийн өөрийнх нь үндсэн хууль тоглоомын дүрэм байдаг. Энэ тоглоомын дүрэм нь өөрөө иргэний өмч хамгаалагдах уу, гэрээ хэрэгждэг байх уу гээд эдийн засгийн суурь харилцааг зохицуулдаг. Манай улс энэ хуулиа 2002 онд баталж хэрэгжүүлснээс хойш 24 жил өнгөрсөн байна.

Монгол Улсын Их Хурлын дарга Н.Учралын ивээл дор “Хувийн эрх зүйн шинэчлэл: Иргэний хуулийн хэрэгжилтийн өнөөгийн нөхцөл байдал” сэдэвт хэлэлцүүлгийг 2026 оны гуравдугаар сарын 3-ны өдөр зохион байгуулж байна. Энэхүү хэлэлцүүлгээр 2002 онд батлагдсан Иргэний хуулийн хэрэгжилтийн өнөөгийн нөхцөл байдал, тулгамдаж буй асуудлууд, тэдгээрийг хэрхэн шийдвэрлэх талаар судлаачид, хуульчид, бодлого боловсруулагчид санал солилцож, нэгдсэн дүгнэлт гаргах юм.

Нийгэм, эдийн засаг, технологийн орчин хурдтай өөрчлөгдөж буй өнөө үед Иргэний хуулийн зарим зохицуулалт бодит нөхцөлд нийцэхгүй, ойлгомжгүй, эсхүл зохицуулалтгүй хэвээр байна. Үүний улмаас нэг ижил асуудлыг шүүх өөр өөрөөр тайлбарлах, маргаан удаашрах, улмаар иргэд, аж ахуйн нэгжүүд хуулиар олгогдсон эрхээ бүрэн хэрэгжүүлж чадахгүй, эд хөрөнгөөрөө хохирох тохиолдол цөөнгүй гарч байгаа юм.

Эдгээр асуудалд бодит үнэлгээ өгч, цаашдын бодлогын шийдлийг тодорхойлох зорилгоор Монгол Улсын Их Хурлын даргын 2024 оны 115 дугаар захирамжаар “Иргэний хуулийн хэрэгжилттэй танилцаж, санал, дүгнэлт гаргах” үүрэг бүхий ажлын хэсгийг УИХ-ын гишүүн, Өргөдлийн байнгын хорооны дарга О.Номинчимэгээр ахлуулан байгуулж, түүнийг дэмжин судалгааны таван баг ажилласан. Энэ хүрээнд өмчийн эрх, гэрээний харилцаа, үүргийн гүйцэтгэл, өв залгамжлал, гэм хорын хариуцлага зэрэг иргэдийн өдөр тутмын амьдралд шууд хамааралтай асуудлуудын хэрэгжилтэд дүн шинжилгээ хийж, тулгамдаж буй хүндрэл бэрхшээлүүд болон тэдгээрийг шийдвэрлэх арга замын талаар 40 гаруй эрдэмтэн судлаачдын ажилласан санал, дүгнэлтийг нэгтгэн боловсруулсан байна.

УИХ-ын гишүүн О.Номинчимэг:

“Иргэний хууль Монгол Улсад зах зээлийн эдийн засаг шилжсэн боловч бүрэн утгаараа иргэний хамгаалах эрх хэрэгжиж чадаж байна уу гэдэг суурь харилцааг зохицуулахад түүхэн үүргээ гүйцэтгэсэн. Гэхдээ тухайн үед байгаагүй нийгмийн харилцаанууд үүссэн. Жишээлбэл биткойн, дижитал ассет буюу цахим хөрөнгийг эд хөрөнгийн өмчийн эрхийн харилцаа үүснэ гэж үзэх үү эсвэл бусдаас шаардаж авдаг эд гэж үзэх үү? Үүнийг Иргэний хуульдаа нарийвчилж оруулахгүй бол одоогоор ямар нэгэн хуулийн зохицуулалтгүй явж байгаа. Үүнээс гадна судлаачдын хэлж байгаагаар хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалъя. Ялангуяа банк, санхүүгийн хэрэглээний гэрээ, цахим гэрээн дээр илүү хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалсан чиглэлийн асуудлуудыг тавих нь зүй ёсны асуудал гэдгийг илүүтэйгээр хөндлөө. Санхүүгийн харилцаа 4-5 жилийн өмнөхөөс маш өөр нөхцөл байдалд байгаа учраас үүнийг илүү сайжруулах нарийвчлах шаардлагатай байна гэсэн дүгнэлтүүдийг хэлж байна. Шинэчлэл гэдэг бол бүгдийг нь нурааж байгаад хийх асуудал биш . Шинэчлэл бол тогтвортой байдлыг хадгалангаа итгэлцлийг нэмэгдүүлэх зорилготой байдаг”.

Эрдэмтэн, судлаачдын судалгааны ажлын үр дүнг энэхүү хэлэлцүүлгийн үеэр танилцуулж, хэлэлцэхийн зэрэгцээ судалгаанд тулгуурласан эмхэтгэл бүтээлийг хэвлэн гаргах юм. Ажлын хэсгийг ахлан ажилласан УИХ-ын гишүүн, Өргөдлийн байнгын хорооны дарга О.Номинчимэг Иргэний хууль нь шүүхийн практикт хамгийн өргөн хэрэглэгддэг, олон талын оролцогчийн эрх ашигт хамааралтай хууль учраас түүний хэрэгжилтэд гарч буй тайлбарын зөрүү, зохицуулалтын хийдлийг бодлогын түвшинд цогцоор нь авч үзэх шаардлагатайг онцлоод дээрх судалгаа нь академик түвшний бодлогын томоохон суурь судалгаа болж, цаашид иргэд, хувийн хэвшлийг хамгаалахад чухал дэмжлэг болно гэдгийг тодотгосон байна.

Хэлэлцүүлэгт дотоодын судлаачдаас гадна Япон улсын судлаач, их сургуулийн багш, мэргэжилтнүүд оролцож, өөрийн орны туршлагаа хуваалцан, Монгол Улсын Иргэний хуулийн хэрэгжилт, шинэчлэлтэй холбоотой асуудлаар санал бодлоо илэрхийлэх юм.

Өөрөөр хэлбэл, энэхүү хэлэлцүүлэг нь Иргэний хуулийн шинэчлэлийн ажлыг нэг шат урагшлуулж, цаашид ямар зохицуулалтыг сайжруулах, юуг тодорхой болгох, аль асуудлыг үе шаттайгаар шинэчлэх шаардлагатайг илүү тодорхой болгоход чиглэж байна. Үр дүнд нь хувийн эрх зүйн шинэчлэлийг бодитой, шат дараатай хэрэгжүүлэх суурь нөхцөл бүрдэж, иргэд, аж ахуйн нэгжүүд эрх, үүргээ илүү тодорхой мэдэх, маргаан үүсэхээс урьдчилан сэргийлэх, хууль тогтоомжид итгэх итгэл нэмэгдэх ач холбогдолтой юм.

О.Номинчимэг: Эдийн засгийн суурь харилцааг зохицуулдаг “Иргэний хуульд” шинэчлэл шаардлагатай