Орлого нь 50 саяас давахаар албан журмаар НӨАТ суутган төлөгч болж, өндөр татвар төлөх ачааллаас үүдэн бизнесээ хаах эсвэл орлогоо нуух эрсдэл үүсдэг.Иймд нэмэгдсэн өртгийн албан татварын (НӨАТ) шинэчлэлээр одоогоос 11 жилийн өмнө тогтоосон 50 сая төгрөгийн босгыг үнийн өсөлттэй холбоотойгоор 400 сая болгон нэмэгдүүллээ. Ингэснээр 23 мянга аж ахуйн нэгж НӨАТ-ын тайлагналын хүнд суртлаас чөлөөлөгдөж, бизнесээ өргөжүүлэхэд анхаарах боломжтой болж байна.Google, Facebook, Netflix, TikTok тэргүүтэй онлайн видео, хөгжим, тоглоом, стрийминг, зар сурталчилгаа, апп, программ хангаж, үүлэн үйлчилгээ, дата хадгалалт гэхчлэн олон төрлийн онлайн үйлчилгээ үзүүлэгч этгээдүүдийг хамаарах юм байна. Тэгвэл гаднын этгээдүүдийн бүртгэл, тайлагнал, төлбөрийг онлайн цахим портал ашиглан хянахаар зэхэж байгаа аж.Ингэснээр Монгол Улс олон улсын дижитал үйлчилгээний татварын жишгийг дагаж, дотоодын бизнес эрхлэгчдийн хувьд шударга өрсөлдөөний нөхцөлийг бүрдүүлэх эрх зүйн орчин бий болгох ач холбогдолтой.Хуулийн төслийг боловсронгуй болгох Ажлын хэсгийг УИХ-ын гишүүн Х.Ганхуяг ахалсан. УИХ-ын гишүүн Х.ГанхуягТэрбээр "НӨАТ-ын тухай хуульд зөвхөн босгыг 50 сая төгрөгөөс 400 сая төгрөг болгон нэмэгдүүлэх нь эцсийн хэрэглэгч болох иргэдэд ямар ч үр өгөөж өгөхгүй. Харин ч өнөөдөр НӨАТ төлөгчөөр бүртгэлтэй байгаа 63 мянган аж ахуй нэгжээс 23 мянга орчим нь шууд системээс гарч, татварын ачаалал НӨАТ төлж байгаа үлдсэн аж ахуй нэгждээ шууд очно. Ингэснээр:НӨАТ-ын тогтолцооны хамрах хүрээ хумигдана.Үлдсэн НӨАТ төлөгч аж ахуйн нэгжүүдийн ачаалал нэмэгдэнэ.Эдийн засгийн ил тод байдал буурах эрсдэл үүснэ" хэмээн үзэж НӨАТ суутган төлөгчийн босгыг 400 сая болгох заалтыг хасах саналыг байнгын хороогоор хэлэлцэж, дэмжсэн хэдий ч чуулганы хуралдаанаар олонх нь татгалзсанаар энэ зохицуулалт хэвээр үлдсэн юм.Мөн орлого нь бүрэн орж ирээгүй байхад НӨАТ төлөх шаардлагатай болдог нь ААН-үүдэд тулгардаг том бэрхшээлүүдийн нэг юм. Иймд импортын барааны мэдүүлэгч хүсэлт гаргасан тохиолдолд татвар төлөх хугацааг 2 хүртэлх сараар хойшлуулахаар зохицууллаа. Уг зохицуулалт 2027 оны нэгдүгээр сарын 1-ний өдрөөс эхлэн хэрэгжинэ. Ерөнхий сайд Н.УчралН.УЧРАЛ: ААН-ҮҮД ОРЛОГОО ЖИЖИГЛЭДЭГ АСУУДАЛ БАЙХГҮЙ БОЛНООрлого нь 50 саяд хүрчихээр хамаарал бүхий иргэд, гэр бүлийнхэндээ хуваарилж жижиглээд байгаа юм. Энэ босгыг 400 сая болгон нэмэгдүүлснээр жижиглэх асуудал байхгүй болж хуулийн дагуу НӨАТ-аа төлөөд явна. Далд эдийн засгийг дэмжинэ гэсэн шүүмжлэлд И-Баримтаар бүгдийг нь бүртгэж 100 хувь буцаан олгох боломж бий гэж хэлмээр байна.УИХ-ын гишүүн М.БадамсүрэнМ.БАДАМСҮРЭН: ААН-ҮҮДЭЭ ДАРАМТЛАХ БУС ДЭМЖИХ БОДЛОГО ЧУХАЛМАН 2024 оны сонгуулийн мөрийн хөтөлбөртөө НӨАТ-ын босгыг 400 сая төгрөг, НӨАТ-ын тухай хуулийг олон улсын жишигт хүргэх амлалт өгсөн байдаг. Ерөнхий сайд Н.Учралын өргөн барьсан төслийг дэмжиж байгаа. Гэтэл босгыг 50 сая хэвээр үлдээхгүйгээр үнийн өсөлттэй холбоотойгоор 400 сая болгох нь зөв.Ийн хэлэлцсэний үр дүнд Нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хууль батлагдсан 2027 оны нэгдүгээр сарын 1-ний өдрөөс хэрэгжиж эхлэхээр боллоо.
“Монголын төмөр зам” ТӨХК-ийн 2026 оны эхний хагас жилийн үйл ажиллагааны үр дүн, цаашид хэрэгжүүлэх ажлын төлөвлөгөө болон тулгамдаж буй асуудлыг өнөөдөр Гүйцэтгэх захирлын ээлжит шуурхай хуралдаанаар хэлэлцлээ.Энэ үеэр Үндэсний их баяр наадам, Ардын хувьсгалын ойн баярын өдрүүдэд төмөр замын тээврийн үйл ажиллагааны тасралтгүй, найдвартай байдлыг хангах, төмөр замын төслийн бүтээн байгуулалтын ажлыг хэвийн үргэлжлүүлэх, хөдөлгөөний болон тээврийн аюулгүй байдлыг сахин хамгаалах, болзошгүй эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх, хариуцлагатай жижүүр томилон ажиллуулах зэрэг асуудлаар холбогдох нэгжүүдэд үүрэг чиглэл өглөө."Монголын төмөр зам” ТӨХК-ийн хэрэгжүүлж буй “Багахангай-Хөшигийн хөндий-Эмээлт” чиглэлийн төмөр замын төслийн бүтээн байгуулалтын ажил төлөвлөгөөний дагуу эрчимтэй үргэлжилж байна. Түүнчлэн Тавантолгой-Гашуунсухайт, Тавантолгой-Зүүнбаян чиглэлийн төмөр замаар нийт 7 сая тонн ачаа тээвэрлээд байна.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүхийн урилгаар Бүгд Найрамдах Солонгос Улсын Ерөнхийлөгч И Жэ Мён гэргий Ким Хе Гён-ы хамт 2026 оны 07 дугаар сарын 09-11-ний өдрүүдэд төрийн айлчлал хийхээр хүрэлцэн ирлээ.Хүндэт зочдыг Гадаад харилцааны сайд Б.Батцэцэг, Монгол Улсаас БНСУ-д суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд С.Сүхболд, БНСУ-аас Монгол Улсад суугаа Элчин сайд Чой Жин Вон нар угтаж авлаа.Энэ айлчлал БНСУ-ын төрийн тэргүүн 2011 онд манай улсад айлчилснаас хойш 15 жилийн дараа болж байна.Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх, И Жэ Мён нар албан ёсны хэлэлцээ хийж, “Стратегийн түншлэл”-ийн харилцааг өргөжүүлэн бэхжүүлэх, хамтын ажиллагааг эдийн засгийн агуулгаар баяжуулах болон олон улс, бүс нутгийн тавцан дахь хамтын ажиллагаа зэрэг чиглэлээр санал солилцоно.Айлчлалын үеэр талууд харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэхтэй холбоотой Засгийн газар болон байгууллага хоорондын баримт бичгүүдэд гарын үсэг зурахаар төлөвлөж байна.Ерөнхийлөгч И Жэ Мён, гэргий Ким Хе Гён нар Үндэсний их баяр наадмын нээлтийн ёслолд хүндэт зочдын хувиар оролцоно.Хоёр улс:2006 онд “Сайн хөршийн, найрамдал, хамтын ажиллагааны түншлэл”,2011 онд “Иж бүрэн түншлэл”,2021 онд “Стратегийн түншлэл”-ийн харилцаа тогтоосон.Монгол Улс, Бүгд Найрамдах Солонгос Улс 1990 оны 03 дугаар сарын 26-ны өдөр дипломат харилцаа тогтоосон. БНСУ 1990 онд Улаанбаатар хотноо, манай улс 1991 онд Сөүл хотноо Элчин сайдын яамаа нээсэн юм.Ерөнхийлөгч И Жэ Мён БНСУ-ын Жүн-Ан их сургуулийн Хуулийн сургууль төгссөн.1990-1994 онд Кёнги аймгийн Ичон хотын Хөдөлмөрийн зөвлөгөөний төв, Гванжү хотын Хөдөлмөрийн зөвлөгөөний төвийн захирал,1994-2005 онд Кёнги аймгийн Соннам хотын “Ард иргэдийн эв нэгдэл” ТББ-ын гүйцэтгэх захирал, Соннам хотын Авлигын эсрэг иргэний нийгмийн байгууллагын захирал,2010-2018 онд Соннам хотын дарга,2018-2021 онд Кёнги аймгийн Засаг дарга,2022-2024 онд Үндэсний Ассамблейн гишүүн,2022-2025 онд Ардчилсан намын дарга,2024-2025 онд Үндэсний Ассамблейн гишүүн,2025 онд БНСУ-ын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон.“Үйлдвэрийн хүүгийн өдрийн тэмдэглэл”, “Бид хамтдаа алхаж буй учраас ганцаардахгүй байна”, “Намайг энд хүргэсэн мөрөөдөл”, “Эцэст нь үүнийг ард иргэд л хийж чадна” ном бичжээ.
ББСБ-ын хадгаламж зээлийн хоршооны гишүүн байх эрхийг хааснаар хоршооны бусад гишүүд дундын хадгаламжийнхаа хөрөнгөөс бага хүүтэй зээл авч, бизнесээ хөгжүүлэх, өргөжүүлэх боломжийг Санхүүгийн хоршооны хуулиар олгоно.-Одоо мөрдөгдөж буй Хадгаламж, зээлийн хоршооны тухай хуулийг шинэчлэх болсны учир юу вэ?-Монгол Улс Хадгаламж зээлийн хоршооны тухай хуультай болохоос өмнө Хоршооны тухай хуулиар энэ чиглэлийн харилцааг зохицуулж ирсэн. Энэ үе тусгайлсан зохицуулалтгүйн улмаас олон хүн хөрөнгө, мөнгөөр хохирсон, үнэт амь эрсэдсэн гашуун сургамжийг бидэнд үлдээсэн юм. Энэ нөхцөл байдлыг зохицуулахаар Хадгаламж зээлийн хоршооны хуулийг 2015 онд баталж, хоршоодыг бүртгэлжүүлэх, тэдгээрт тавих шалгуур үзүүлэлт болон төрийн хяналтад үйл ажиллагаагаа явуулах зохицуулалтуудыг хуульчилж байв. Үүнээс хойш дорвитой өөрчлөлт оролгүй 11 жил болоход Монгол Улс төдийгүй дэлхийн зах зээлд крипто валютаас эхлэн олон төрлийн цахим арилжаа, худалдааны зохицуулалтууд орж ирлээ. Үүнтэй уялдуулж анхдагч санхүүгийн зах зээл болсон хадгаламж зээлийн хоршооны үйл ажиллагааг дэлхийн жишиг стандартад нийцүүлж, олон улсын байгууллагуудай хамтарч ажиллах, тусламж дэмжлэг авах, үйл ажиллагаагаа өргөтгөх боломж гарцыг нээсэн эрх зүйн зохицуулалт шаардлагатай болсон юм. Иймээс миний бие олон улсын байгууллагатай хамтран 3 жилийн турш хийсэн судалгаанд дүн шинжилгээ, үнэлгээ хийсний үр дүнд хамгийн боломжтой хувилбарыг боловсруулж УИХ-д өргөн мэдүүлсэн.ХАДГАЛАМЖ ЗЭЭЛИЙН ХОРШООНЫ ЗЭЭЛИЙН ЭРГЭЛТИЙН ХӨРӨНГИЙН ХАМГААЛАЛТЫН ДАВХАР ТОГТОЛЦОО 3 ДАВХАР ШАТЛАЛТАЙ БОЛЖ БАТАЛГААЖНАХуулийн нэршлийг Санхүүгийн хоршооны хууль болгон өөрчилсний шалтгаан юу вэ?Хадгаламж зээлийн хоршооны үйл ажиллагаа хадгаламж байршуулах, зээл авахад чиглэдэг. Үүнийг мэргэжлийн даатгалын болон санхүүгийн зах зээлийн үйлчилгээгээр мөнгөн хөрөнгийн урсгал тооцооны хэрэгсэл болгох боломжоор ханган өргөжүүлэх, нөгөөтэйгүүр “Хадгаламж зээлийн хоршоонд мөнгө хадгалуулах нь чононд хонь хадгалуулахтай адил” гэж ерөнхий боловсролын сурах бичгээр дамжин нийгэмд буй болсон хэвшмэл ойлголт, санхүүгийн зах зээл дээрх хамгийн бичил нэгжийнхээ нэр хүндийг шавар шавхайтай хутгаж хаяснаа залруулахын тулд нэршлийг нь өөрчлөхөөс эхэлье гэж үзсэн. Боловсролын яаманд 7-р ангийн Дүрслэх урлагийн сурах бичгийг зах зээлээс татан авч, дахин гаргах боломжгүй гэдгийг мэдэгдсэн.Хуульд тусгасан гол зохицуулалтуудаас онцолбол?ХЗХ-нд эргэлдэж буй мөнгөн хөрөнгө баталгаатай, найдвартай болох боломжийг олгож байгаа. Хоршоонд гишүүнээр элссэн хүн бүрийн хадгаламж давхар даатгалаар хамгаалагдах тогтолцоог бүрдүүлнэ. Энэ бол хадгаламж эзэмшигчийн эрхийг хамгаалж байгаа хувилбар юм.Монгол Улсад 172 хадгаламж зээлийн хоршоо байдгаас хамгийн том нь 6 мянган гишүүнтэй. Үүний нийт хөрөнгөийн 90 гаруй хувь нь 11 хүний нэр дээр байдаг. Энэ нь газар нутаг, мэргэжлийн холбоод, ямар нэгэн сонирхлын бүлгээр ангилагдаагүйгээс болж улс орон даяар банк шиг зээл олгож байна гэсэн үг. Гэхдээ зээлийн хүү маш өндөр бөгөөд тодорхой хэмжээнд хууль эрх зүйн зохицуулалтаар хязгаарлахаар оролдож байгаа ч үр дүнд хүрч чадахгүй л байна. Иймд хоршооны гишүүн нэг л гишүүний үүрэгтэй байх бөгөөд заавал хадгаламжтай байхыг зүйлчилж байгаа. Мөн хурлын ирцээ бүрдүүлэх нь гишүүдийн хувьд хүндрэлтэй байдаг гэж ярьдаг. Үүнийг цахимаар хуралдах боломжтой болгон шийдсэн.ББСБ нь хадгаламж зээлийн хоршооны гишүүн байж болох эрх зүйн орчин нь арилжааны банкнаас авсан зээлээ ХЗХ-оор илүү өндөр хүүтэй эргэлдүүлэх давхар хүүлэлтийн системийг нээж өгсөн байдаг. Иймд уг системийг хаахын тулд Санхүүгийн зохицуулах хорооноос тусгай зөвшөөрөл авах замаар хоршооны гишүүн байхыг хориглохоор хуулийн төсөлд тусгасныг онцолмоор байна.Өнөөдрийн санхүүгийн тогтолцоо хэрэглээндээ таарсан зээлийг банк, түүнээс арай давсныг нь ББСБ, ХЗХ, бүр боломжгүй бол аппликэйшнээс зээл авах боломжийг бий болгосон нь иргэдийг зээлийн дарамтад оруулах үндэс болоод байна. Энэхүү нөхцөл байдлыг хязгаарлах нэг боломжийг уг хуулиар олгож байгаа. Тиймээс богино хугацаанд батлах шаардлагатай.ЗЭЭЛИЙН ЖИЛИЙН ХҮҮАрилжааны банк- 16.6-17.2%Банк бус санхүүгийн байгууллага- 42-50%Хадгаламж, зээлийн хоршоо- 25-27%Цахим аппликэйнш- 36-96% -Хадгаламж хамгаалах тогтолцоог хэрхэн бүрдүүлж байгаа вэ?-Одоо байгаа хууль нэг л хамгаалалтын тогтолцоотой. Тэр нь Эрсдэлийн сан. Гэхдээ биежээгүй, мөнгөжөөгүй бүртгэл төдий л байгаа юм. Зүй нь мөнгө дансанд биет хэлбэрээр байршиж байж эрсдэлээс хамгаалах ёстой шүү дээ. Өөрөөр хэлбэл гишүүддээ олгож байгаа хөрөнгөөс тусдаа хөрөнгө байж эргэлдэх ёстой. Хэрэгтэй үедээ бэлэн байж ашиглагдах ёстой. Гэтэл бодит байдал дээр нэг болчихоод сангийн хөрөнгө зээлээр гараад байгаа юм. Иймд тусдаа сантай болох замаар хамгаалалтын тогтолцоог бэхжүүлэхийг зорьж байна.-Хуулийн төсөл УИХ-ын түвшинд аль шатандаа явна?-Хаврын чуулганы эхэнд хэлэлцэх эсэх нь дэмжигдсэн ч байнгын хороо анхны хэлэлцүүлгийг өнөөдрийг хүртэл хийгээгүй л байна. Гэтэл өргөн баригдмагцаа батлагдах гээд явж буй хуулиуд байна. Иргэдийн амьдралд хэрэгтэй, эдийн засгийн эргэлтэд чухал нөлөөтэй хуулийг хаврын чуулганд багтаан хэлэлцэхгүй ч ирэх намар нэн яаралтай оруулж ирэх ёстой.Уг хууль батлагдсанаар санхүүгийн салбар хийгээд Монгол Улсын эдийн засагт ямар өөрчлөлт, дэвшил авчирна гэж харж байгаа вэ?Улсын төсвийн 80-аад хувийг уул уурхайн салбарын орлого бүрдүүлдэг. Салбарын өсөлт буюу нүүрс, зэсний үнэ өндөр үед мэдээж эдийн засаг, ДНБ-ний өсөлт өндөр гарна. Гэвч энэхүү өсөлтийн нөлөө ард иргэдийн амьдрал дээр огт буудаггүй. Айл, өрхүүдийн хаалгаар ордоггүй. Макро эдийн засгийн өсөлт микро түвшиндээ очиж чадахгүй байгаа гол шалтгаан нь бид жижиг, дунд бизнес буюу жижиг санхүүгийн зах зээлээ хөгжүүлэхэд анхаарч чадахгүй байгаатай холбоотой. Энэ л жижиг хэмжээнд буй эдийн засгийн эргэлтийг дэмжих үйл явц маш чухал.Макро, микро эдийн засаг гэхээр их хол сэдэв мэт сонсогддог тул орлогын түвшингээр ялгаатай хүмүүсийн жишээн дээр тайлбарлая.Том компанид 20-30 мянган ам.долларын цалинтай хүмүүсийн хэрэглээ, худалдан авалт, мөнгөний урсгал гадагш л чиглэдэг. Харин 2 сая 200 мянган төгрөгийн дундаж орлоготой гэр бүл хувцас, хүнс, хэрэглээгээ монголд үйлдвэрлээгүй юм гэхэд монголд авчирч, зарж байгаа хүнээсээ л худалдаж авна. Монголдоо ресторан, цайны газраа л орно. Энэ чинь л дотоод эдийн засгаа дэмжиж буй хэлбэр байхгүй юу.Тиймээс уул уурхайн салбарын орлогын өгөөжийг жижиг, дунд үйлдвэрлэл, үйлчилгээ ялангуяа бичил бизнесийг хөгжүүлэхэд чиглүүлж чадаж гэмээ нь макро эдийн засгийн өсөлт айл өрх болгоны хаалгаар орох юм.Сарын цалингийнхаа 1 сая төгрөгөөр худалдан авалт хийж чаддаг болсон цагт энэ нөлөөлнө. Гэтэл бид үүнийхээ 120 мянган төгрөгийг инфляцад алдаад байгаа юм. Үүний ядаж 60-ыг нь алддаг байх боломжийг жижиг зах зээл, бизнес эрхлэгчдийн хүрээ томорч байж бий болгох боломжтой.2.2 САЯ ТӨГРӨГИЙН ДУНДАЖ ОРЛОГОТОЙ АЙЛ 1 САЯ-ЫН ХУДАЛДАН АВАЛТ ХИЙЖ ЧАДДАГ БОЛСОН ЦАГТ МАКРО ЭДИЙН ЗАСГИЙН ӨСӨЛТ МОНГОЛЧУУДЫН АМЬДРАЛД АХИЦ АВЧИРНА
МУИС, Улс төр судлалын тэнхимийн профессор, доктор Д.БумдарьПарламент гэж хууль тогтоох гол эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч байгууллага гэдгийг бид мэднэ. Тиймээс парламентын хөгжлийн талаар ярихын тулд засаглалын хэлбэр, хууль тогтоох эрх бүхий байгууллага хоёрын зааг, хамаарлыг ойлгох нь чухал.Улс орнуудад парламентын бүтэц, зохион байгуулалт, үйл ажиллагаа харилцан адилгүй түвшинд хөгжиж ирсэн байдаг. Орчин үед парламентын хөгжлийг “парламент ёс”-ны төлөвшлөөр тайлбарладаг. Парламент ёсны мөн чанар нь “хууль тогтоох, нийгмийг хамаарсан шийдвэр гаргах эрх нь иргэдийн төлөөлөл буюу түүний зүй ёсны зохион байгуулалтад хадгалагдах” гэдгээр тодорхойлогддог. Өөрөөр хэлбэл, улсыг хамарсан шийдвэр буюу хууль тогтоох эрхийг зөвхөн ард иргэдийн төлөөлөл болох парламентын гишүүд эдэлдэг гэсэн үг. Төлөөллийн зүй ёсны зохион байгуулалт гэдэг нь төлөөллийг хэрхэн сонгох, парламентыг хэрхэн байгуулах, үйл ажиллагаа нь ямар дэгээр явагдах зэрэг олон үе шат бүхий, дэс дараатай үйл ажиллагааг илэрхийлдэг. Парламентын хөгжил гэдгийг манай нөхцөлд УИХ-ын сонгуулийн тогтолцоо, эрх зүйн орчноос эхлээд Их Хурлын тухай хууль, хурлын дэг, Тамгын газрын зохион байгуулалт гээд олон үзүүлэлтээр хэмждэг юм.Эдгээр үзүүлэлтийн төлөвшлөөр манай улс дэлхийн улс орнуудтай харьцуулбал тэг дунд нь байна.Парламентын хөгжлийн чиг хандлагыг үнэлж тодорхойлдог байгууллагын нэг нь Олон улсын парламентын холбоо (IPU) юм. Олон улсын парламентын холбоо нь улс орнуудын парламентын шинэчлэл, хууль тогтоох чадавх, хууль тогтоох үйл ажиллагаа болон мэдээллийн ил тод байдал, иргэдийн оролцоо, хяналтын талаарх мэдээллийг нэгтгэх, харьцуулах, судалж шинжлэх боломжийг бүрдүүлсэн байдаг.Олон улсын түвшинд парламентын мөн чанарыг хэмжиж илэрхийлдэг хэд хэдэн индекс байдаг. Тухайлбал, Дэлхийн засаглалын үзүүлэлт (World Governance Indicators - WGI)-ээр гүйцэтгэх засаглалын үр дүнтэй байдлыг илүүтэй хэмждэг. Энэ нь гүйцэтгэх засаглалын үр дүнтэй байдал нь хууль тогтоох байгууллагын чадавхаас хамаардаг гэж үздэгтэй холбоотой. 2025 оны улсын төсвийг батлах үйл явц нийгмийн анхаарлын төвд орсон нь нээлттэй, ил тод, олон ургалч байдал, парламентын гишүүдийн тооны хувьд төлөөлөх чадвар сайжирсны илрэл юм.Мөн Бертелсманы өөрчлөлтийн индекс (Bertelsmann Transformation Index - BTI)-ээр эрх мэдлийн хуваарилалт, парламентын хяналт зэрэг үзүүлэлтийг хэмждэг. Гэхдээ, судлаачид олон улсын засаглалтай холбоотой эдгээр индексийг тодорхой улс орон, үндэстэн, бүс нутгийн онцлог хүчин зүйлсийг тооцож чадсан эсэх дээр онолын шүүмжлэл өрнүүлсээр байгааг тэмдэглэх нь зүйтэй.Улс төрийн шинжлэх ухаанд “төлөөллийн засаглалыг зохион бүтээсэн” явдал нь орчин үеийн улс төрийн гол ололт хэмээн үздэг. Тиймээс парламентын засаглалыг тал бүрээр засан залруулж, төгөлдөржүүлж байх учиртай юм.Манай улсын хувьд парламентын гишүүдийн тоог нэмж, сонгуулийн тогтолцоог холимог болгосон нь зөв шинэчлэл. Ээлжит сонгуулийн дараа “сонгогчдын санал гээгдэж байна, хүсээгүй улстөрчид сонгогдлоо, нөгөө л хэдэн нам, нөгөө л хэдэн улстөрчид...” гэж шүүмжлэх нь бий. Намуудын жагсаалтад нэр дэвшүүлэх үйл явц ил тод, журам нь тодорхой, дотоод ардчилалтай байхыг шаардсан хууль тогтоомж бий. Улс төрийн намууд нэр дэвшүүлэх журмаа мөдхөн цахим сайтад байршуулах биз ээ.Энэ мэт шүүмжлэл бол зүй ёсны зүйл. Гэхдээ хамгийн чухал нь парламентын төлөөллийн чадавх, парламентын үйл ажиллагааны чадавхыг хангах ёстой. Яагаад гэвэл нийгмийн эрэлт хэрэгцээг илүүтэй илэрхийлсэн парламентын төлөөлөл нь тэр эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн хууль тогтоомжийг гаргаж, түүнийг хэрэгжүүлэхийн төлөө ажиллана. Тэгэхээр энэ логикоор авч үзвэл, 76 гишүүнтэй байх үеийн парламентын үйл ажиллагаа, 126 гишүүнтэй парламентын үйл ажиллагааны үр нөлөө ямар нэг хэмжээгээр харагдана.Зөв шинэчлэл гэсэн дээрх дүгнэлтийг улс төрийн шинжлэх ухаанд хэрэглэгддэг “Herfindahl Index” гэдэг үзүүлэлтээр тайлбарлаж болно. Энэ индексээр улс төрийн намуудын парламент дахь суудлын эзлэх жин, парламентын чадавх, намын тогтолцооны идэвхтэй байдлыг хэмждэг юм. Үнэлгээний тоон утга нь 0-1 хооронд байдаг. Тоон утга 0-д тэмүүлэх тусам парламентыг олон ургалч гэж үздэг. Харин тоон утга нь 1 рүү тэмүүлж байвал ганц юм уу, цөөн намын давамгайлал үүссэн байна гэж үздэг.Манай өнөөгийн парламентын төлөөлөх чадвар гишүүдийн тооны хувьд өмнөхөөсөө өргөжсөн, парламентын мэтгэлцээн илүү өрнөж, асуудлыг олон талаас авч үзэж байгаа, нээлттэй-ил тод байх тал дээр сайжирсан гэж судлаачийн хувьд би үзэж байгаа. 2025 оны улсын төсвийг батлах үеэр энэ давуу тал харагдсан. Шинэ бүтэц зохион байгуулалтад орсон анхны парламент учраас нэг өдөрт төгс төгөлдөр болчихгүй нь илэрхий. Төгөлдөржих, мэргэших үйл явц аажим явагдана.Манай улсын хувьд 2012, 2024 оны сонгуулийн үр дүнд бүрэлдсэн парламентын Херфиндалын индекс 0.3-0.41 хооронд гарч байгаа. Харин өмнөх долоон удаагийн сонгуулийн дүнд бүрэлдсэн парламентын индекс 0.45-0.89 хооронд байсан. Эндээс өнөөгийн сонгуулийн холимог систем нь олон намын тогтолцоог илүүтэй харгалзсан гэдэг нь харагддаг.
УИХ-ын 2024 оны сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан 126 гишүүнтэй парламентын 4 дэх чуулган дунджаар 82 хувийн ирцтэй нийт 35 удаа чууллаа. Эл хугацаанд 278 хууль баталсны 220 нь хууль, 58 нь тогтоол бөгөөд УИХ-ын Байнгын хороод нийт 127 удаа хуралдлаа. Мөн энэ удаагийн Хаврын чуулган Намрын чуулгантай харьцуулахад гишүүдийн ирц 5 хувиар нэмэгдсэн эерэг мэдээ байна.УИХ-ын гишүүн С.Бямбацогт УИХ-ын даргаар томилогдоод 3 сарын хугацаа өнгөрлөө. Эл хугацаанд ард иргэдийн төлөө, парламентынхаа үйл ажиллагааг чиглүүлэхэд онцгой анхаарч ажилласан юм. Нэг үгээр хэлбэл төр төвтэй бус хүн төвтэй “хууль” баталдаг байх. Төрийн байгууллагад зориулсан биш иргэндээ, хүндээ зориулсан “хууль” баталдаг байхад том дэвшлийг хийсэн гэж хэлж болно. Тухайлбал улсын хөгжлийг дэмжсэн, эдийн засаг, нийгмийн тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэсэн, иргэдийн амьдралын чанар, орлогод анхаарсан, бизнес эрхлэгчдийг дэмжсэн хууль, тогтоолуудыг баталсан. Үүнд: Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хууль байна. Тус хуулиар төр хувийн хэвшилтэй өрсөлдөхгүй, гэнэтийн шийдвэр гаргахгүй, үнэ тогтооход оролцохгүй, хөрөнгө оруулагчдад ээлтэй байх эрх зүйн орчныг бүрдүүлж, эрчим хүч, санхүү, боловсрол, барилгын салбарт 41 тусгай зөвшөөрлийг хүчингүй болгосон. Мөн илүү татвар төлсөн нь илүү тэтгэвэр авах, ирэх оны 1 дүгээр сараас ахмадуудын тэтгэвэр нэмэгдэх боломжийг бүрдүүлсэн Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль, бага дунд орлоготой иргэдийг дэмжсэн ХАОАТ болон ААНОАТ-ын тухай хуулиудад нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хууль, иргэдийн эрүүл мэндэд анхаарсан Эрхтэн, эд, эс шилжүүлэн суулгах болон Цусны донорын тухай хуулиуд зэрэг олон хуулиудыг баталсан. Түүнчлэн,“Нээлттэй парламент” тогтолцоог нэвтрүүлж, иргэд хууль тогтоох үйл ажиллагаанд шууд оролцох боломжийг бүрдүүлэв.Гишүүдийн ирц, санал хураалтын мэдээллийг бодит цагийн горимоор олон нийтэд нээлттэй болгож, парламентын ил тод байдал, хариуцлагыг шинэ шатанд хүргэв.Зөвхөн хууль батлаад зогсохгүй, парламентын үйл ажиллагааг иргэдэд улам ойртуулж, оролцоо, хяналтыг бодит ажил болгох шинэчлэлийг эхлүүллэв.Тодруулбал иргэд нээлттэй парламент цэсээр зочилж УИХ-д санал бодлоо илэрхийлж, хуулийн давхардал, хийдэл, зөрчил, хэрэгжихгүй байгаа, амьдралд дөнгө болж байгаа хуулиудын талаар санал бодлоо илэрхийлэхэд нээлттэй болсон юм.УИХ-ын дарга С.Бямбацогт “Ирэх намраас илүү их Их хурлынхаа үйл ажиллагааг ард иргэдийнхээ дуу хоолойг сонсож, иргэдийнхээ оролцоо дээр тулгуурлаж хэн нэг хүнд зориулсан хэсэг бүлэглэлд зориулсан хууль баталдаг биш нийт иргэн, улсын эрх эрхийг эрхэмлэсэн хууль баталдаг парламент болохын төлөө анхаарч ажиллана аа. Хэдийгээр дэлгэр сайхан зун болж байгаа ч Монгол төр амрахгүй ажиллана” гэв.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ухнаагийн Хүрэлсүх Тулгар төрийн 2235 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 820 жил, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 115 жил, Ардын хувьсгалын 105 жил, Ардчилсан хувьсгалын 36 жилийн ойг тохиолдуулан нэр бүхий эрхмүүдэд төрийн дээд цол хүртээлээ.-Дашзэгвийн Гончигдорж Соёл, урлагийн салбарт 50 шахам жил үр бүтээлтэй ажиллаж, хөдөөгийн соёлын хөгжил, үндэсний өв соёлыг түгээн дэлгэрүүлэхэд оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг нь үнэлж “Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн” цолоор,-Чүлтэмсүрэнгийн Цэрэнчимэд Төрийн хяналт, аудитын тогтолцоог бэхжүүлэх, орон нутгийн төсөв, санхүүгийн үр ашгийг дээшлүүлэх үйл хэрэгт оруулсан гавьяаг нь үнэлж “Монгол Улсын Гавьяат эдийн засагч” цолоор,-Түмэннасангийн Норовжав Төрийн тусгай алба, үндэсний аюулгүй байдал, хил хамгаалалтын салбарт олон жилийн хөдөлмөр зүтгэл гаргасныг нь үнэлж “Монгол Улсын Гавьяат хуульч” цолоор,-Чойнямын Түмэндэмбэрэл Волейболын спортын хөгжил, хүүхэд залуучуудын хүмүүжил, тамирчдын залгамж үеийг бэлтгэх үйлсэд оруулсан үнэтэй хувь нэмрийг нь үнэлж “Монгол Улсын Гавьяат дасгалжуулагч” цолоор тус тус шагнагдлаа.??Эх орон, ард түмэн, салбарынхаа хөгжил дэвшлийн төлөө олон жил үр бүтээлтэй хөдөлмөрлөж, төрдөө үнэлүүлсэн эрхэм та бүхэндээ халуун баяр хүргэж, эрүүл энх, аз жаргал, сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе.
Хаврын чуулганы хугацаанд улсын хөгжлийг дэмжсэн, эдийн засаг, нийгмийн тулгамдсан асуудлыг шийдвэрлэсэн, иргэдийн амьдралын чанар, орлогод анхаарсан, бизнес эрхлэгчдийг дэмжсэн хууль, тогтоолуудыг баталлаа. Тухайлбал, Эдийн засгийн эрх чөлөөний тухай хууль байна. Тус хуулиар төр хувийн хэвшилтэй өрсөлдөхгүй, гэнэтийн шийдвэр гаргахгүй, үнэ тогтооход оролцохгүй, хөрөнгө оруулагчдад ээлтэй байх эрх зүйн орчныг бүрдүүлж, эрчим хүч, санхүү, боловсрол, барилгын салбарт 41 тусгай зөвшөөрлийг хүчингүй болгосон. Мөн илүү татвар төлсөн нь илүү тэтгэвэр авах, ирэх оны 1 дүгээр сараас ахмадуудын тэтгэвэр нэмэгдэх боломжийг бүрдүүлсэн Нийгмийн даатгалын ерөнхий хууль, бага дунд орлоготой иргэдийг дэмжсэн ХАОАТ болон ААНОАТ-ын тухай хуулиудад нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хууль, иргэдийн эрүүл мэндэд анхаарсан Эрхтэн, эд, эс шилжүүлэн суулгах болон Цусны донорын тухай хуулиуд зэрэг олон хуулиудыг баталсан. УИХ дахь МАН-ын бүлэг Хаврын чуулганы хугацаанд :16 удаа хуралдаж, улсын хөгжил, эдийн засаг, нийгмийн ач холбогдол бүхий 38 асуудал хэлэлцэж, 18 шийдвэр гаргалаа. УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга Ж.Батжаргал “Эрх баригч бүлгийн хувьд улсын нийгэм, эдийн засаг, иргэдийнхээ амьдралын чанарыг ахиулахад чиглэсэн төрийн бодлого хэрэгжүүлэх, эрх зүйн орчныг сайжруулахад гол анхаарлаа хандуулж ажиллалаа. МАН-ын дарга, Ерөнхий сайд Н.Учралын дэвшүүлж буй “Чөлөөлье” санаачилга, “Эрх чөлөөний 4 зам - 4 чөлөөлөлт” бодлогыг 2027 оны хөгжлийн төлөвлөгөөний үзэл баримтлал, тэргүүлэх чиглэл болгосон. Энэ хүрээнд эдийн засгийн томоохон мега төслүүдээ урагш ахиулахаар ажиллаж байна. Тухайлбал, Газрын тос боловсруулах үйлдвэр, Эрдэнэбүрэнгийн УЦС-ын төслийг богино хугацаанд бүрэн хэрэгжүүлж, үр шимийг монголын ард түмэн хүртэх ёстой. Иймд Гадаад зээллэгийн ашиглалт, үр ашгийг нэмэгдүүлэх тухай хуулийг баталсан. Хаврын чуулганы төгсгөлд Монгол улсын Засгийн газар Оюу толгой төслийн үр ашгийг нэмэгдүүлэх хэлэлцээр амжилттай боллоо. Хэлэлцээрийн үр дүнд Оюутолгойн менежментийн зардлыг 2.2 тэрбум ам.доллар буюу 8 их наяд төгрөгөөр бууруулж, Монголын талын өгөөжийг 1.5 тэрбум ам.доллар буюу 5 орчим их наяд төгрөгөөр нэмэгдүүлсэн. Монгол Улс 2037 онд бус энэ жил Оюутолгойгоос ногдол ашиг авахаар “Рио Тинто”-той тохиролцож чадлаа. Хувь нийлүүлэгчдийн зээлийн хүүг бууруулах цонх нээгдэж, долоон жилд нэг удаа хэлэлцдэг байсныг 3 жил болгосон. Ингэснээр бидний Оюу толгой гэх энэ том төслөөс үр ашгийг нь хүртэх боломж наашилж байгаа юм. Хэлэлцээрээр нийтдээ 8.4 тэрбум ам.доллар буюу 30 гаруй их наяд төгрөгийн зардлыг бууруулж, Монголын талын ирээдүйд хүртэх өгөөжийг 4 тэрбум ам.доллар буюу 13 их наяд төгрөгөөр нэмэгдүүлж чадсан” гэж ярилаа. ,УИХ-ын 2024 оны сонгуулийн үр дүнд байгуулагдсан 126 гишүүнтэй парламентын 4 дэх чуулган дунджаар 82 хувийн ирцтэй нийт 35 удаа чуулсан байна. Намрын чуулгантай харьцуулахад гишүүдийн ирц 5 хувиар нэмэгджээ. Хаврын чуулганы хугацаанд 278 хууль баталсны 220 нь хууль, 58 нь тогтоол байна. Мөн УИХ-ын Байнгын хороод нийт 127 удаа хуралджээ.
Монгол Ардын Намын Удирдах зөвлөлөөс Үндэсний их баяр наадмыг тохиолдуулан нийслэлийн намын гишүүддээ зориулсан хүндэтгэлийн арга хэмжээг Хүй долоон худагт зохион байгуулж байна. Энэ удаагийн уулзалтаар Чингэлтэй дүүргийн Монгол Ардын Намын хорооны 500 гаруй гишүүнийг хүлээн авч, хүндэтгэл үзүүллээ.Арга хэмжээнд УИХ-ын гишүүн, УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга Ж.Батжаргал, Монгол Ардын Намын Нарийн бичгийн дарга Л.Дашдэмбэрэл, Нийслэлийн МАН-ын хорооны дэд дарга Х.Алтаншагай, Чингэлтэй дүүргийн МАН-ын хорооны дэд дарга Н.Бямбагэрэл болон намын бусад удирдлагууд оролцов.УИХ дахь МАН-ын бүлгийн дарга Ж.Батжаргал нээлтийн үеэр хэлсэн үгэндээ: Монгол Ардын Намын нийт гишүүдэд Тулгар төрийн 2235 жил, Их Монгол Улсын 820 жил, Ардын хувьсгалын 105 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын мэндийг дэвшүүлж, Монгол Ардын Намын дарга Н.Учралын мэндчилгээг уламжиллаа.Мөн Монгол Ардын Намын даргын бодлого, үйл ажиллагаа, “Ардын нам-Ард түмэндээ” зарчмын хүрээнд хэрэгжүүлсэн ажлууд болон тэтгэврийн шинэчлэлийн талаар намын ахмад гишүүдэд мэдээлэл өглөө. Түүнчлэн боловсрол, эрүүл мэнд, онцгой байдлын салбарын тоног төхөөрөмжийн шинэчлэл, эрчим хүчний салбарын хөрөнгө оруулалт, Газрын тос боловсруулах үйлдвэр, Эрдэнэбүрэнгийн усан цахилгаан станц зэрэг стратегийн томоохон төслүүдийг эрчимжүүлэн хэрэгжүүлж буй талаар танилцууллаа.Энэ үеэр Чингэлтэй дүүргийн Монгол Ардын Намын хорооны нэр бүхий гишүүдэд салбарын болон намын шагнал гардуулж, намын үйл хэрэг, улс орны хөгжил дэвшилд оруулсан хувь нэмэр, идэвх зүтгэлийг нь үнэлэн Үндэсний их баяр наадмын өмнө шагнаж урамшууллаа.Мөн Ерөнхий сайд Н.Учралын тэргүүлж буй Засгийн газрын хэрэгжүүлсэн онцлох бодлого, арга хэмжээ, үр дүнгийн талаар намын гишүүдэд дэлгэрэнгүй мэдээлэл хүргэж, санал хүсэлт, байр суурийг нь сонссон нээлттэй уулзалт өрнөв. Нийслэлийн Монгол Ардын Намын хорооны гишүүдийг хүлээн авах хүндэтгэлийн арга хэмжээ долдугаар сарын 8-13-ны өдрүүдэд Хүй долоон худагт үргэлжилнэ.
Нэрт хөгжмийн зохиолч П.И.Чайковскийн өвийг дэлхий нийтэд түгээх, авьяаслаг хүүхдүүдийг дэмжих, залуу үеийнхэнд сонгодог хөгжмийн урлагийг сурталчлан таниулах зорилготой энэхүү уралдааныг ОХУ-ын Удмуртын Бүгд Найрамдах Улсын Засгийн газар болон Соёлын яамны санаачилгаар "П.И.Чайковскийн төрсөн нутагт" нэр дор хоёр дахь жилдээ зохион байгуулж байна. Уралдаан 2026 оны 04 дүгээр сарын 01-нээс 10 дугаар сарын 14-ний өдрийг хүртэл үргэлжлэх бөгөөд 10-22 насны хөгжимчид насны ангиллаар дараах төрлүүдээр оролцоно:• Төгөлдөр хуур• Чавхдаст хөгжим• Модон үлээвэр хөгжим• Гуулин үлээвэр хөгжим• Үндэсний хөгжимУралдааны үе шатууд:• I шат (Цахим): Оролцогчдын бүртгэлийн материал болон журамд заасны дагуу тоглосон зохиолын видео бичлэгийг 2026 оны 08 дугаар сарын 15-ны өдрийг дуустал хүлээн авна.• II шат (Танхим): 2026 оны 10 дугаар сарын 11-нээс 12-ны өдрүүдэд Воткинск болон Ижевск хотуудад явагдана.• III шат (Финал): 2026 оны 10 дугаар сарын 13-ны өдөр Воткинск хотод зохион байгуулагдана.Гала тоглолт болон шагнал гардуулах ёслол 2026 оны 10 дугаар сарын 14-ний өдөр Удмуртын Бүгд Найрамдах Улсын Дуурь, бүжгийн эрдмийн театрын тайзнаа болно.