УИХ-ын чуулганы /2026.04.30/-ны өдрийн хуралдаанаар Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуульд өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийн анхны хэлэлцүүлгийг явууллаа.

Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан УИХ-ын гишүүн Х.Тэмүүжин протоколд үлдээх зорилготойгоор үг хэллээ.

УИХ-аас анх удаа ҮХЦ-д хүсэлт гаргаад, тэр хүсэлтийн дагуу цэцийн процессын хуультай холбоотой энэ заалтыг хүчингүй болгох ийм алхам хийгдсэн. Энэ алхмыг хийхдээ 1 дүгээрт бид УИХ хууль тогтоогчийнхоо хувьд шууд хуулийг хүчингүй болгож болох байсан боловч, ҮХЦ-д хүндэтгэлтэй хандаад цэцийн үйл ажиллагааны одоо тодорхойлж байгаа хууль тогтоомжид Цэцийн санаа бодлыг тусгаж өөрчлөлт оруулах зорилготойгоор УИХ-аас хүсэлт гаргасан.

Цэцийн хуралд би өөрөө очсон. Тэнд хэлэлцэгдэж яригдсан 2 зүйлийг энд протокол болгож тэмдэглэл үлдээх ёстой гэж үзэж байгаа. Нэг, ҮХЦ яг энэ маргаантай холбоотой асуудлаар нэг байр суурийг маш тодорхой илэрхийлсэн. ҮХЦ-ийн гишүүн бид ҮХЦ-д маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааг хэрэгжүүлэхдээ, Үндсэн хуульд захирагдана гэдэг энэ зарчмынхаа дагуу явж байгаа. Үндсэн хуульд Цэцэд энд дурдагдаж байгаа чиг үүргийг шилжүүлж өгөөгүй учраас бид бол зөвхөн Үндсэн хуульд захирагдана гэдэг энэ зарчмынхаа дагуу үүнийг Үндсэн хуульд нийцэхгүй байна гэдэг дүгнэлтийг гаргаж байгаа.

Гэхдээ иргэний үндсэн эрхтэй холбоотой асуудлыг ҮХЦ авч хэлцэх эрхтэй байгаа. Өнөөдөр хүчин төгөлдөр үйлчилж байгаа 1992 оны Үндсэн хуулиар 64 дүгээр зүйлийн нэгд заасан дээд хяналт тавих гэдэг агуулга болон, 66 дугаар зүйлийн 1. 2 дахь заалтад байгаа маргааныг хянан шийдвэрлэнэ. Маргаантай асуудлыг хянан үзнэ гэдэг энэ агуулгууд нь маргаан, маргаантай асуудлаараа ялгаатай бөгөөд цаашид шударгаар шүүлгэх эрх нь хөндөгдөж байна гэж үзэж, иргэн үндсэн эрхийн асуудлаар гомдол гаргах юм бол ҮХЦ маргааныг авч хэлэлцэх бүрэн боломжтой бөгөөд

Үндсэн хуульд ийм агуулга байгаа гэдгийг тодотгож дахин дахин хэлсэн гэдгийг би протоколд тэмдэглэж үлдээж байна. Практик үйлдлээрээ ҮХЦ иргэний үндсэн эрхийн маргаантай холбоотой асуудлуудыг шийдвэрлээд цаашид явах нь. Сүүлийн гарсан хэд хэдэн шийдвэр дандаа иргэний үндсэн эрхтэй холбогдож байгааг хууль тогтоогчид анзаарах хэрэгтэй. Тийм учраас хууль тогтоогчдод ҮХЦ-ийн болон ҮХЦ-д маргаан хянан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хуулийг боловсронгуй болгож, иргэний үндсэн эрхтэй холбоотой асуудлуудыг ҮХЦ хянан шийдвэрлэхтэй холбоотой хуулийн орчныг тодорхой болгож өгөхгүй бол хуультай, хуульгүй хамаа байхгүй ҮХЦ нь Үндсэн хуульд заагдсан чиг үүргээ Үндсэн хуулийг дээдлэх зарчмынхаа дагуу хэрэгжүүлээд явахад, иргэний үндсэн эрхийн маргаан Цэцэд хянагдаад шийдэгдэх нь. Хууль тогтоогч ажлаа хийх ёстой гэдэг энэ агуулга энэ маргааныг хэлэлцэх явцад цөөнгүй удаа дурдагдсан гэдгийг цохон энэ протоколд тэмдэглэн үлдээж байна.

2. Иргэний үндсэн эрхтэй холбоотой маргаан шийдэгдээд явахаар 66 дугаар зүйлийн 2.2-т дурдагдаж байгаа 4 зүйлээс гадна, шүүхийн шийдвэрүүд болон иргэний үндсэн эрхэд халдсан төрийн байгууллагуудын үйл ажиллагаа хууль ёсны арга хэрэгслээрээ хангагдаагүй нөхцөлд үндсэн хуулийн шүүх рүү явдаг тогтолцоо бүрдэх нь. Тэгэхээр ганц ҮХЦ-ийн тухай хууль болон Цэцэд маргаан шийдвэрлэх ажиллагааны тухай хууль биш бусад процессын хуулиуд дээр, УИХ-ын дэг дээр томоохон өөрчлөлтүүдийг хийж өгөхгүй бол ҮХЦ болон УИХ өөр бусад институцүүдийн дунд хуульгүйгээр явах практикийг бид зөв, бурууг нь хэмжихэд төвөгтэй болох нь.

Х.Тэмүүжин: ҮХЦ иргэний үндсэн эрхийн маргаантай холбоотой асуудлуудыг шийдвэрлээд явах нь!