Шүгэл үлээгчийн эрх зүйн байдлыг өөрийн мэргэжил, судалгаатай холбогдуулан тайлбарлаж болно. Тухайлбал улс төрийн намын санхүүжилт, санал худалдан авалт, мөнгөний асуудлууд гэх мэт нь ихээхэн асуудалтай байдаг. Улс төрд ялангуяа сонгуулийн кампанит ажлын үеэр сонгуульд нэр дэвшигчтэй холбоотой, сонгуулийг зохион байгуулахтай холбоотой их хэмжээний мөнгөн дүн яригддаг. Тэгвэл үүнийг хэрхэн зохицуулах вэ гэдэг асуулт гарч ирнэ.

Сонгуулийн кампанит ажлын үеэр мониторинг хийдэг иргэний нийгмийн байгууллагууд байгаа боловч сонгуулийн зардлын тайланг эргээд харахаар сонгуулийн асар том кампанит ажил нэр дэвшигчид болон намууд тэр дундаа улс төрчид дээр гарч ирдэг. Улсын Их Хурлын гишүүн болоод сонгогдсон хүмүүс маш бага үнийн дүнтэй зардлын тайланг өгдөг. Гэтэл зардлын дээд хэмжээг Үндэсний аудитын газраас тогтоож өгдөг. Ингэхдээ тухайн сонгуулийн тойргийн хүн ам, газар нутаг зэргээс хамаараад зохицуулалтыг тооцож байгаа боловч нөгөө талдаа үнийн дүнг бид хянаж чадаж байна уу гэдэг асуудал нэн чухал байна. Нэг үгээр хэлбэл зардлын тайлан бодит байдалтай нийцэж байгаа эсэх нь эргэлзээтэй хэвээр байна. Тиймээс энэ асуудал дээр шүгэл үлээх асуудал гарч ирж байгаа юм.

Мөнгөний сонгууль сонгогчийн эрхийг маш ихээр зөрчиж байна. Нөгөө талдаа санхүүгийн боломж тааруу нэр дэвшигч сонгогдох эрхээ эдэлж чадахгүйд хүрч байна. Нэг ёсондоо бодлогоор өрсөлдөх нэр дэвшигчдийн боломжийг хааж буй хэрэг!

Ялангуяа сонгуулийн кампанит ажилд ухуулагчаар албан ёсоор ажиллуулж байгаа боловч нөгөө талдаа албан бусаар маш олон ухуулагч буюу хүн хүч ихээр ашигладаг. Энэ асуудал огт мэдээлэгдэхгүй байгаа. Тэгэхээр үүн дээр ямар зохицуулалт байх вэ гэдэг чухал. Нэр дэвшигчийн сонгуульд ажилласан ухуулагч “би ингэж ажилласан, ийм хэмжээний мөнгө авсан, хожим нь харахад энэ шударга биш байлаа” гэдэг асуудал хөндөхийг үгүйсгэхгүй.

Мөн сонгуулийн бус үед тойргийн сонгогчдод чиглэсэн олон төрлийн зардлууд гарч байна. Тухайлбал цагаан сар, ахмадын баяр, багш нарын баяр, эх үрсийн баяр зэрэг олон нийтийн арга хэмжээний үеэр “гарын бэлэг” тараах, хүлээн авалт зохион байгуулах, олон хүнийг хамарсан уулзалт хийх зэрэг нь бодит зардал боловч сонгуулийн тайланд тусгагддаггүй нь нууц биш. Олон хүнд их хэмжээний бэлэг өгч байгаагаа сонгуулийн зардлын тайландаа тусгадаггүй.

Эдгээр нөхцөл байдлыг илүү өргөн хүрээнд авч үзвэл сонгуулийн санхүүжилтийн ил тод бус байдал нь зөвхөн тайлагналын асуудал биш, харин улс төрийн өрсөлдөөний дүрмийг гажуудуулж буй институцийн асуудал болж байна. Өөрөөр хэлбэл, мөнгөний нөлөө улс төрийн өрсөлдөөнийг тодорхойлж, бодлогоор өрсөлдөх боломжийг шахаж, сонгогчийн эрхийг бодитоор хязгаарлаж байна.

Ийм нөхцөлд сонгуулийн санхүүжилт, кампанит ажил, санал худалдан авалт зэрэг асуудлыг шүгэл үлээгчийн эрх зүйн зохицуулалтын хүрээнд авч үзэх шаардлага бий. Шүгэл үлээх гэдэг нь зөвхөн авлига, албан тушаалын гэмт хэрэгтэй холбоотой ойлголтоор хязгаарлагдах ёсгүй. Харин ил тод бус санхүүжилт, тайлагнаагүй зардал, албан бус зохион байгуулалт зэрэг бодит зөрчлийг ил болгох чухал механизм юм.

Сонгуулийн санхүүжилтийн ил тод бус байдал нь сонгогчийн эрхийг зөрчиж, нэр дэвшигчдийн тэгш өрсөлдөөнийг алдагдуулж байна. Үүний үр дүнд бодлогоор өрсөлдөх орон зай хумигдаж, мөнгөний нөлөө улс төрийн шийдвэр гаргалтад давамгайлах нөхцөл бүрдэж байна.

Ялангуяа сонгуулийн кампанит ажилд оролцож буй дотоод хүмүүс—ухуулагчид, зохион байгуулагчид, санхүүгийн ажилтнууд—эдгээр зөрчлийг хамгийн сайн мэдэж байдаг. Гэвч тэд мэдээлэл өгсөн тохиолдолд ажлаасаа халагдах, дарамт шахалтад өртөх эрсдэлтэй тул бодит мэдээлэл ил гарахгүй байна. Иймээс шүгэл үлээгчийг хамгаалах эрх зүйн зохицуулалт нь энэ салбарт онцгой ач холбогдолтой.

Тиймээс шүгэл үлээгчийн эрх зүйн зохицуулалтад дараах асуудлуудыг тодорхой тусгах нь зүйтэй. Нэгдүгээрт, сонгуулийн санхүүжилтийг тусгайлан хамруулах, далд болон тайлагнаагүй зардлыг мэдээлэх эрх зүйн үндсийг бий болгох.

Хоёрдугаарт, кампанит ажилд оролцож буй ухуулагч, зохион байгуулагч, санхүүгийн ажилтнууд зэрэг дотоод эх сурвалжуудыг хамгаалах тусгай зохицуулалт хэрэгтэй.

Гуравдугаарт, сонгуулийн кампанит ажлын богино хугацаанд мэдээлэгчийг шуурхай хамгаалах түр механизм шаардлагатай. Дөрөвдүгээрт, мэдээллийг хүлээн авах, шалгах бие даасан, улс төрөөс хараат бус институцийн тогтолцоог тодорхой болгох нь чухал.

Үүний зэрэгцээ шүгэл үлээгчийн механизмыг улс төрийн зорилгоор урвуулан ашиглах, худал мэдээлэл тараах эрсдэлийг мөн анхаарах шаардлагатай. Иймд мэдээллийн баталгаажуулалт, хариуцлагын зохицуулалтыг давхар бий болгох нь зүйтэй.

Эцэст нь хэлэхэд, сонгуулийн санхүүжилтийн ил тод байдал нь ардчиллын чанартай шууд холбоотой. Хэрэв энэ асуудлыг шүгэл үлээгчийн эрх зүйн зохицуулалтад тодорхой тусгаж чадвал мөнгөний нөлөөг бууруулах, нэр дэвшигчдийн тэгш өрсөлдөөнийг хангах, улмаар сонгогчийн эрхийг хамгаалах бодит боломж бүрдэнэ.

Сонгуулийн санхүүжилт, кампанит ажил, санал худалдан авалт гэх мэтийг шүгэл үлээгчийн хуульд тусгавал нэн сайн!