Монгол улсад анх 1939 оноос цус сэлбэлтийн тусламж үйлчилгээ үзүүлж ирсэн боловч 1963 оноос Сайд нарын зөвлөлийн шийдвэрээр бие даасан нэгж анх байгуулагдаж, цусны донорын хөдөлгөөнийг идэвхжүүлэх, донорыг алдаршуулах, урамшуулах үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж байсан түүхтэй аж.

Монгол Улсын хүн амын суваргын хэтийн төлөвөөр идэвхтэй донор (24-45 нас)-ын хүн амын тоонд эзлэх хувь буурахаар байгаа бөгөөд цус, цусан бүтээгдэхүүний нөөц, хангамжийн тасралтгүй байдлыг хангах нь чухал асуудал болсон. Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллагын мэдээллээр Цусны алба бүхий 171 улсаас 110 улс нь Цус сэлбэлтийн аюулгүй байдал, чанарыг зохицуулах тусгай хуультай байна.

Иймд УИХ-ын гишүүн Ж.Чинбүрэн, Н.Батсүмбэрэл, А.Ариунзаяа, Ж.Алдаржавхлан нар Цусны донорын тухай хуулийн төслийг (2025.03.31)-ний өдөр өргөн мэдүүлж байлаа. Харин энэ хуулийн төслийг /2026,04,15/-ны өдрийн хуралдаанаар баталсан юм.

Хуулийн төсөл батлагдсанаар хуулийн хэрэгжилт, үр нөлөө сайжирч, дараах эерэг үр дүн гарна гэж тооцоолж байна:

Цус сэлбэлт судлалын салбарын эрх зүйн орчин улам боловсронгуй болж үүний хэрээр цус, цусан бүтээгдэхүүний нөөц, хангамж улам сайжирч, цус сэлбэлт судлалын салбар хөгжин дэвших шинэ боломжууд нээгдэнэ.
Иргэд эх орондоо дэлхийн жишигт нийцсэн чанартай тусламж, үйлчилгээг хүртээмжтэй хүртэх боломж нэмэгдэнэ.
Цус сэлбэлт судлалын үйл ажиллагааг зохицуулах удирдлагын тогтолцоо, үйл ажиллагаа шинэ шатанд гарна.
Цусны донорын сургалт, сурталчилгаа, түүний дотор орон нутаг дахь үйл ажиллагаанд ахиц дэвшил гарснаар эрүүл аж төрөх ёсны талаарх ойлголт сурагч, оюутнаар дамжин өргөжнө.
Цусны донор, сэлбүүлэгч, эмнэлгийн мэргэжилтэнд тавигдах шаардлага, тэдний эрх, үүрэг тодорхой болохын дээр тэдний нийгмийн халамж, алдаршуулалт, урамшуулал сайжирч, цусны донорын тоо нэмэгдэнэ.
Гамшиг, нийгмийн эрүүл мэндийн онцгой байдлын үед цус, цусан бүтээгдэхүүний нөөц, хангамж бүрэн шийдэгдэх нөхцөл бүрдэх аж.

Энэхүү хуулийн төслийг УИХ-ын гишүүн Ж.Баясгалан ахалж ажиллаж, ажлын хэсгийн гишүүдэд Б.Баярбаатар, Л.Энхнасан, Д.Ганмаа, Д.Рэгдэл нарын нэр бүхий гишүүд ажилласан юм.

УИХ-ын гишүүн, Ажлын хэсгийн ахлагч Ж.Баясгалан:Хүндэт донорт олгох цусны донор цол тэмдгийг өмнө нь ТББ олгодог байсан бол үүнийг ЗГ-ын шагнал болгон өөрчилсөн. Ингэснээр цусны донорыг хүндэтгэх тэдний хүмүүнлэгийн үйл ажиллагааг алдаршуулж байна. Цусны аюулгүй байдлыг хангах цогц үйл ажиллагааг хуулийн төсөлд тусгаж өгсөн бөгөөд донорын үйлсийг сурталчлах, алдаршуулах, байнгын донорыг тоог нэмэгдүүлэх, хүндэт доноруудад хүндэтгэл үзүүлэх цогц үйл ажиллагаа байдаг.

УИХ-ын гишүүн, хуулийн төслийг санаачлагч Ж.Чинбүрэн: Нэг хүний хандивласан цус гурван хүний амийг аврах боломжтой. Монгол Улсад 210 мянга гаруй донор хүний амь насыг аврах эрхэм үйлсэд нэгдэж байна.Энэ хуулиар сайн дурын донорын хөдөлгөөнийг бодитоор дэмжих, доноруудаа алдаршуулах, цусны нөөцийн тогтвортой байдлыг хангах боломж бүрдэнэ.

Манай улсын хэмжээнд 2021 оны байдлаар 19,337 цусны донор бүртгэгдсэнээс 7,837 донор тогтмол цус, түүний бүрэлдэхүүн хэсгээ бэлэглэж, цуглуулсан цусны нэгж бүрд цус сэлбэлтээр дамжих халдвар илрүүлэх шинжилгээ хийж, 36 нэр төрлийн 103,265 нэгж бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж, 61,675 нэгж цус, цусан бүтээгдэхүүнийг эмнэлэгт олгоод байна.

Бүтээгдэхүүний 78%-ийг цус сэлбэлт судлалын үндэсний төв дангаар бүрдүүлсэн бөгөөд 22%-ийг нь бүсийн оношилгоо, эмчилгээний төв, аймгийн нэгдсэн эмнэлэг, зарим сум дахь нэгдсэн эмнэлгийн дэргэдэх цусны салбар төвд бэлтгэн эмчилгээнд олгожээ.