Онцлох мэдээ5 мин унших
Шоовдорлогдсон худалдааны хууль

Бүхэл бүтэн худалдааны салбар нь ямар ч хуульгүй манайх шиг улс цөөхөн биз. Уг нь худалдааны хууль гэдэг салбар болгон дахь худалдааны үйл ажиллагааг зохицуулах малгай хууль юм. Худалдааны хуулийг гаргах гэж хэд хэдэн удаа зангасан ч өдий болтол гараагүй. Анх 1994 онд энэ чиглэлийн хууль батлах яриа гарсан нь сураг тасарсан. Дараа нь 2010 онд боловсруулсан ч Засгийн Газарт очоогүй. 2012 онд Гадаад хэргийн яаман дээр бүх салбарын төлөөллүүд оролцож нэлээд жинтэй төсөл боловсруулсан ч талаар өнгөрсөн. Хамгийн сүүлд 2014 онд ЭЗХ-ийн яам болон УИХ-ын хэдэн гишүүд хуулийн төсөл санаачлаад саяхан УИХ-д зэрэг өргөн барьжээ.
Соц нийгмийн үед манай улс худалдааны бодлоготой байсан. 1921-1930 онд худалдааны асуудлыг Сангийн яам хариуцаж байв. Харин түүнээс хойш 57 жилийн туршид худалдааны асуудлыг хариуцсан яамтай байлаа. Тэр байтугтай 1960-1987 онд Гадаад худалдааны яам ч бас ажиллаж байв.
Гэвч өнөөдөр аль ч яамны нэрэнд “худалдаа” гэсэн үг байхгүй.
ДНБ-ий 17 орчим хувийг бүрдүүлдэг, 130 гаруй мянган хүнийг хоолтой нь залгуулдаг салбарын хууль батлагдахгүй байгаа нь эдийн засгийн наад захын мэдлэгтэй хэн бүхний хувьд гайхмаар зүйл.
Худалдааны хуулиар юуг зохицуулдаг вэ гэж асууж мэдэх юм. Эхлээд дотоод худалдааны тухай яръя. Хүнээс бусдыг худалдаж авч байгаа хэрэглээний нийгмийн нөхцөлд хэн юуг, ямар нөхцлөөр худалдах вэ гэдэг нь хамгийн чухал. Тухайлбал гудамжинд зогсож байсан нэг нөхрөөс жимс аваад идчихсэн чинь гэдэс өвдвөл яах вэ? Энэ мэт энгийн зүйлсээс худалдааны бодлого эхэлнэ. Мэргэжлийн хяналтынхны хийсэн судалгаанаас харахад Монгол Улсын хэмжээнд нийт худалдааны газрын 45.7 хувь нь зориулалтын бус ажлын байртай, 39.8 хувь нь хадгалалтын онцгой нөхцөл шаарддаг барааг технологийн горимын дагуу хадгалдаггүй, 26.0 хувь нь хүнсний болон түргэн гэмтэх барааг ТҮЦ, чингэлэг, ил задгай талбайд худалдаалдаг, 50.5 хувь нь барааг тээвэрлэх зориулалтын тээврийн хэрэгсэлгүй байна гэсэн дүгнэлт гарсан байна.
Дотоод худалдаа зохицуулгагүй байдгийн нэг балаг нь энэ салбар дахь татварын системийн гажуудал. Хэн ямар бизнес хийж, хэдий хэмжээний татвар төлсөн нь мэдэгддэггүй. Гаалийн татварын хувьд нэг ижил төрлийн бараанд хэд хэдэн компани өөр үнэ мэдүүлж өөр өөр татвар төлөх жишээтэй.
Худалдааны хуулийн өөр нэг зохицуулах зүйл бол жижиглэнгийн болон бөөний худалдаа. Өөрөөр хэлбэл хэдэн ширхэг бараа зарвал жижиглэнгийн худалдаачин, хэдийг зарвал бөөний худалдаачин болох вэ гэсэн үг. Эдүгээ бид юу яаж ч зарж байсан “худалдаа” гэсэн үгээр бүгдийг ойлгодог. Үнэндээ олон улсын жишгээрээ жижиглэнгийн худалдаа гэхээр “retail”, бөөний худалдаа гэвэл “whole sale”, харин улс хоорондох экспорт, импортын асуудал гэвэл “trade” гэх зэргээр тус тусдаа ойлголтууд байдаг. Дотооддоо бол борлуулалт буюу sells болдог. Энэ дөрвөн чиглэл тус тусдаа бодлоготой байх ёстой.

Монгол улсын экспортын бүтэц. 2013 он.