УИХ-ын гишүүний ёсзүй, сахилга, хариуцлага

Төрийн албан хаагчийн ёс зүйн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах шаардлагатай.

Ёс зүйн хэм хэмжээ, нийтлэг шаардлага гэсэн хоёр ойлголтын зааг ялгааг нарийвчлан гаргаж зохицуулах, эвлэрүүлэн зуучлах, зөрчлийг урьдчилан хэлэлцэж ёс зүйн зөрчил мөн эсэхийг тогтоодог байх шаардлагатай байна.

Ёс зүйг тодорхой хүрээнд хуульчлах шаардлагатай!

Ёс зүй бол зөв, бурууг ялгах нийгмийн суурь ойлголт. Харин энэ ойлголтыг хэрэгжүүлэх механизм нь хууль байдаг. Хулгай хийхгүй байх нь ёс зүй, харин хийсэн тохиолдолд хүлээх хариуцлага нь хууль юм.Үүнтэй адил УИХ-ын гишүүний ёс зүйг зөвхөн хувь хүний ухамсарт найдаж орхих бус, тодорхой хүрээнд хуульчлах шаардлагатай. УИХ-ын гишүүд хуралдаа тогтмол оролцохгүй, үүргээ биелүүлэхгүй байх нь зөвхөн ёс зүйн асуудал биш, бодлогын шийдвэрт нөлөөлөх ноцтой асуудал юм. Иймээс ирц, оролцоотой холбоотой зарим харилцааг хуульчлах нь зайлшгүй. Ард түмэн төлөөллөөсөө ёс зүй, хариуцлага шаардаж байна. Харин энэ шаардлагыг хууль болгох нь хууль тогтоогчдын үндсэн үүрэг юм.

Хууль, эрх зүйн баримт бичигт улс төрчийн ёс зүйн талаар дараах зүйлийг тусгах хэрэгтэй

Орчин үед төрийн албан хаагчийн үүрэг өндөр, үлгэр дуурайл чухал хэвээр бөгөөд төрийн албаны зорилгыг хэрэгжүүлэхдээ үнэт зүйлийг дээдлэх, сурталчлах, төрийн бодлого шийдвэрийг чанартай биелүүлэх, бодлогыг улам чанаржуулахад гар бие оролцох, ажил үүргээ мэргэжлийн түвшинд гүйцэтгэх, хуулийг сахин биелүүлэх, бусдыг ялгаварлан гадуурхахгүй тэгш хандах, найдвартай байх зэргийг юуны өмнө ёсчлон биелүүлэх үүрэгтэй. Төрийн бодлого шийдвэр, түүнийг биелүүлж ажиллах үүрэгтэй төрийн албан хаагч нь дараах зүйлсэд онцгой анхаарч ёс суртахууны алдаа дутагдал гаргаж ажиллахгүй байх нь зөв юм. Улс орнуудад нийтлэг мөрддөг хориглосон хэм хэмжээг бид өнөө цагт хууль, дүрэм журамтаа жагсаан дурдаж нарийн тусгах хэрэгтэй. Үүнд: - Цэргийн албанаас зайлсхийх - Хүүхдийн тэтгэврээ төлөхгүй байх - Хориотой ан хийх - Автомашины ноцтой осол гаргах - Замын хөдөлгөөний дүрэм зөрчиж, торгууль төлөхгүй удаан хугацаагаар явах - Согтууруулах ундаа хэрэглэсэн үедээ бусадтай таагүй харилцаа үүсгэх - Ажлын байранд согтууруулах ундаа хэрэглэх - Татвараас зугатах - Бэлгийн дарамт үзүүлэх - Төгсөлтийн болон эрдэм шинжилгээний ажил гүйцэтгэхдээ зохиогчийн эрх зөрчих - Гэр бүлийн хүчирхийлэл үйлдэх - Үл хөдлөх хөрөнгийн үнэ хөөрөгдүүлэх - Хуурамч хаягийн бүртгэлтэй байх - Холбогдох төлбөр, тухайлбал орон сууцны төлбөр төлөхгүй явах - Мөрийтэй тоглоом тоглох - Сонгогчдын үндэслэлтэй шүүмжийг үл тоох - Хэлмэгдүүлэлт гарах нөхцөл боломж үүсгэх - Эх орноосоо урвах зэргийг юуны өмнө нэрлэх хэрэгтэй.

Ёс зүйн зөрчил, бусад зөрчлийн ялгааг зааглаагүй, хольж хэрэглэсээр ирсэн.

Хамгийн ихээр маргаан дагуулж байгаа асуудлуудын нэг нь ёс зүйн зөрчил гэж юуг хэлэх вэ гэдэг асуудал. Ёс зүйн зөрчлийн хэлбэр нь тухайн хүний статус, эрхэлж байгаа ажил албан тушаалаас хамаараад ялгаатай байх уу гэсэн асуудал гарч ирдэг. Улс төрч хүний ёс зүйн зөрчилд хүлээлгэх хариуцлага нь бусад төрийн албан хаагчид хүлээлгэх хариуцлагаас ялгаатай байх уу, Хариуцлага хүлээлгэн гэдэг "айдас" хөшүүргээр ёс зүйн хэм хэмжээг сахиулах нь зөв үү гээд хөвөрсөн олон асуултууд байна. Бидэнд байгаа туршлага, шүүхийн практикыг харахад ёс зүйн зөрчил болон бусад зөрчлөө ялгаагүйгээс хольж хэрэглэдэг байдал их байна. Улс төрч хүн өөрийн үзэл бодлыг илэрхийлэхдээ зүй бус үг хэллэг хэрэглэж, улмаар үхэж байхдаа таарсан юмнууд, ална гэх мэт үг хэллэгийг хэрэглэсэн бол энэ ёс зүйн зөрчил үү. Эрүүгийн хуульд заасан заналхийлэх гэмт хэргийн шинжтэй үйлдэл гэж үзэх үү гээд. Ёс зүйн зөрчлийг тогтооход хамгийн хэцүү нь харилцагч этгээдэд төрсөн сэтгэгдэл байдаг. Тэгэхээр ёс зүйн зөрчил гэж яг ямар үйлдлийг эс үйлдэхүйг ойлгох вэ гэдгийг маш тодорхой зааглах хэрэгцээ байна. Ерөнхийдөө ёс зүйн зөрчил гэдэг тухайн хүний мэдлэг ур чадвартай хамааралгүйгээр хувь хүний суурь зан төлөвийн илрэн гарах хэлбэр нь зохисгүй байхыг хэлж болохоор харагддаг

Ёс зүй, ёс суртахуун гэдэг 2 өөр ойлголтыг салгаж ойлгох хэрэгтэй:

Ёс зүйг хуульчлах боломжтой эсэх дээр судлаачид болон сонихогч талуудын маргаан их байдаг. Гэхдээ ёс зүйн хэм хэмжээг болон ёс суртанхууны төлөвшил зан үйлийг хооронд нь холих тохиодол элбэг харагддаг. Ёс зүй гэдгийг тухайн хүний тухайн орчин нөхцөлд гаргаж байгаа сэтгэл хөдлөл, ёс суртахууны зан төлвийн илрэн гарч байгаа хэлбэр гэж ойлгож болохоор.... Гэхдээ ёс зүйн зөрчил гаргадаггүй хүнийг өндөр ёс зүйтэй гэх нь өрөөсгөл болно. Мэдээж хүний дотоод төлөвшил, итгэл үнэмшил ёс суртахууны хандлагыг хуульчлах боломжгүй. Гэхдээ ёс зүйн стандртыг хуульчилсан зөрчсөн бол хүлээлгэх хариуцлагыг тодорхой заасан улс орнууд байдаг. Үүнийн нэг нь Монгол улс Төрийн албан хаагчийн ёс зүйн тухай хуулийг 2023 онд баталсан. Үүнээс улбаалаад ёс зүйн хэм хэмжээг хуульчлах уу, ёс зүйн зөрчлийн хэлбэрийг хуульчлах уу гэдгийг бодолцох нь зүйтэй

Иргэдийн иргэний боловсролыг дээшлүүлэх шаардлагатай

Гишүүдэд хариуцлага тооцох асуудлыг зөвхөн сонгогчдын идэвх санаачилгад найдаж орхих нь хангалтгүй. Монголын нөхцөлд сонгогчдын ирц, улс төрийн оролцоо, ил тод мэдээлэлтэй байдал зэрэг нь хангалттай түвшинд хүрээгүй хэвээр байгаа. Иймээс иргэдийн иргэний боловсролыг дээшлүүлэх нь хамгийн чухал асуудал юм.Иргэний боловсрол сайтай ард түмэн сонгосон гишүүддээ хариуцлага тооцож чаддаг.

УИХ-ын гишүүдэд хариуцлага тооцох эрх нь сонгогчдод бий

Монгол Улс парламентын засаглалтай орон. Энэ тогтолцоонд сонгогчид өөрсдийн төлөөллийг сонгож, шаардлагатай тохиолдолд хариуцлага тооцох эрхтэй байдаг. Энэ эрхээ иргэд сонгуулиар эдэлдэг.Тиймээс хариуцлага тооцох эрх нь сонгогчдод бий.

Үүргээ ухамсарлах нь улс төрийн ёс зүйн үндсэн зарчим

Деонтологи онолын хувьд үүргээ ухамсарлан биелүүлэх нь юу юунаас чухал. Энэ онол нь үйлдлийн үр дагаврыг биш, сэдэл зорилгыг чухалчилдаг. УИХ-ын гишүүн сонгогчдод бэлэг тараах, шагнал гардуулах, тойрогтоо ямар нэг эерэг зүйл хийх зэрэг нь үр дагавар нь сайн мэт боловч сэдэл, зорилго нь дахин сонгогдохын тулд байх аваас уг онолоод ёс суртахуунтайд тооцогдохгүй. Хүссэнээрээ бус, юунд татагдсанаараа бус үүргээ үйлдэхээ ухамсарлан хийхийг хэлнэ. Хүлээсэн үүргээ хүндэтгэснээс хийж буй үйлдэл ёс суртахуунтай. Эндээс харахад амласан бол биелүүлэх ёстойгоо ухамсарлах нь УИХ-ын гишүүдийн үүрэг гэж ойлгоно.

Парламентын гишүүнийг ёс зүйн үндэслэлээр огцруулах нь зөв шийдэл биш!

Зөвхөн ёс зүйн үндэслэлээр парламентын гишүүнийг огцруулах нь зөв шийдэл биш. Учир нь ийм жишиг тогтвол парламентын бие даасан байдал, институцийн дархлаа сулрах эрсдэлтэй. Иймээс тухайн гишүүнд эцсийн үнэлгээг ард түмэн өөрсдөө өгч, дараагийн сонгуулиар хариуцлага тооцдог ардчиллын зарчим хамгийн чухалд тооцогддог. Мөн улс төрийн нам тухайн хүнийг дахин нэр дэвшүүлэх эсэх нь өөрөө томоохон хариуцлагын механизм болдог юм.

Ёс зүйг хэт хуульчлах оролдлого нь өрөөсгөл ойлголтод хүргэх эрсдэлтэй!

Миний хувьд ёс зүйг хуульчлахын эсрэг байр суурьтай байдаг. Ёс зүйн зөрчлийг зүйрлэвэл барьж болдоггүй, тодорхой хэмжүүрт багтаахад бэрх “мөнгөн ус” шиг гэж хэлж болно.Өнөөдөр ёс суртахууны доройтол нийгмийн бүх түвшинд ажиглагдаж байна. Үүнийг зөвхөн хууль, дүрмээр шийдэх боломжгүй. Харин соён гэгээрүүлэх ажлыг боловсрол, урлаг соёл, нийгмийн оролцоо зэрэг олон талт арга замаар өргөн хүрээнд хэрэгжүүлэх шаардлагатай.