Монгол улс дахь хот дахин төлөвлөлтийн хүрээнд үүсээд буй хүний эрхийн асуудлыг олон улсын болон дотоодын эрх зүйн хэм хэмжээнд үндэслэн тайлбарлах, шийдэл санал болгох.
Хот төлөвлөлтөд иргэдийн мэдээлэл олж авах, үр дүнтэй оролцох эрхийг хангая.
Хот төлөвлөлтийн төслийн нөлөөлөлд өртсөн иргэд тухайн төсөл аль байршилд хэрэгжих, ямар хүчин чадалтай, юу хийгдэх, ямар санхүүжилтээр хийгдэх зэрэг наад захын мэдээлэлгүй, энэ талаарх мэдээллийг олж авахад хүндрэлтэй байгаа талаараа ярьдаг. Нэг жишээ дурдахад, төслийн нөлөөлөлд өртсөн зарим иргэд хөрөнгийн үнэлгээний тайлангаа ч гар дээрээ аваагүй гэж байсан. Мэдээлэл дутуу, хязгаарлагдмал нөхцөлд иргэд "эргэлзэж" эхлэх бөгөөд төслийн талаар бүрэн дүүрэн саналаа хэлж, утга учиртай оролцох боломжгүй болно. Иймд захиргааны байгууллагууд хот төлөвлөлтийн төслийнхөө талаарх мэдээллийг тухай бүр, олон эх сурвалжаар иргэдэд хүргэх шаардлагатай байна.
2026.05.12
3 Сэтгэгдэл
2026.05.27
2026.05.28
2026.05.28Эрх зүйн босгыг шинэчлэх: Газрыг албадан чөлөөлөх зөвшилцлийн босгыг олон улсын жишигт нийцүүлэн нэмэгдүүлэх
Монгол Улсад 2023 оны 12 дугаар сард яаралтай баталсан "Нийслэл Улаанбаатар хотын замын хөдөлгөөний түгжрэлийг бууруулах, гэр хорооллыг орон сууцжуулах тухай хууль"-иар ердөө 70 хувь зөвшөөрвөл үлдсэн 30 хувийн иргэдийн өмчийг ямар нэгэн хөндлөнгийн хяналтгүйгээр орон нутгийн захиргааны байгууллага шууд албадан чөлөөлөх эрсдэлтэй эрх зүйн орчин бүрдээд байна. Олон улсын жишигт (АНУ, Герман, Япон, БНСУ) газрыг албадан чөлөөлөхийн тулд зөвшилцлийн босго ~95 хувьд хүрч байж, мөн тухайн төсөл хөтөлбар "Нийтийн эрх ашгийг хангасан эсэх"-ийг нарийн тогтоож байж албадлагыг хамгийн эцсийн арга болгон хэрэглэдэг. Иймд манай улс энэхүү босгыг нэмэгдүүлж, "Нийтийн онцгой хэрэгцээ" гэх ойлголтын хамрах хүрээг илүү ойлгомжтой болгох шаардлагатай байна. Хуулийг анх өргөн мэдүүлэхдээ 65 хувийн босготой оруулж ирсэн нь иргэний өмчлөх эрхийг "хурд" нэрийн дор үнэгүйдүүлж, захиргааны байгууллагад хэт их эрх мэдэл олгосон үйлдэл юм.
2026.04.233 СэтгэгдэлТийм, газрыг албадан чөлөөлөхийг ерөнхийдөө дэмжиж болохгүй. Зөвхөн зайлшгүй шаардлагаар, өөр арга хэрэгслээр зохицуулах боломжгүй нөхцөл үүссэн байхыг харгалзах, гэхдээ зайлшгүй шаардлага нь юу байхыг "нэг бүрчлэн" тусгах нь л зөв болов уу.
2026.05.04дэмжиж байна. Түгжрэлийн тухай хуулиар хувийн өмчийн газрыг шилжүүлж албадан нүүлгэн шилжүүлэхгүйгээр тухайн асуудлыг шийдвэрлэх өөр сонголтод боломж байгаа эсэхийг үл харгалзан, нөлөөлөлд өртсөн иргэдийн 70 хувийн дэмжлэгийг авбал, үзэмжээр, дур зоргоор албадан нүүлгэх эрхийг Нийслэлийн Засаг даргад олгосон. Ингэснээр албадан нүүлгэлтийг хуулиар зөвшөөрч, хүний эрхийн зөрчлийг өргөн хүрээн үйлдэх эрсдэлийг бий болгож байна.
2026.05.082026.05.27хот төлөвлөлтийн бодлого нь зөвхөн “хөгжил” гэх хийсвэр ойлголтоор бус хүний эрхийн баталгаагаар хэмжигдэх шаардлагатай
Сүүлийн жилүүдэд Улаанбаатар хотын хөгжлийн бодлого нь томоохон дэд бүтцийн төсөл, авто замын өргөтгөл, өндөр барилгажилт зэрэгт төвлөрөх болсон ч иргэдийн өдөр тутмын амьдралын чанар, ногоон байгууламж, нийтийн эзэмшлийн орон зай, явган хүний орчин, агаар ба усны аюулгүй байдал зэрэг асуудал хангалттай анхаарал татахгүй байна. Энэ нь хот төлөвлөлтийн үйл явцад хүний эрхэд суурилсан хандлага сул байгааг илтгэнэ. Энэ утгаараа хүндээ ээлтэй хот төлөвлөлт нь зөвхөн архитектур, инженерийн асуудал биш бөгөөд ардчилал, хүний эрх, нийтийн засаглалын үндсэн асуудал мөн юм.
2026.05.291 Сэтгэгдэл2026.05.29Хот томоохон төсөл хэрэгжүүлэхдээ байгаль орчны болон нийгмийн нөлөөллийн үнэлгээг бодитоор хийх , эмзэг бүлгийн эрх ашигт үзүүлэх нөлөөг тооцох нь чухал
Хүний эрхэд суурилсан хот төлөвлөлт нь иргэдийн оролцоо, мэдээлэл авах эрх, эрүүл аюулгүй орчинд амьдрах эрх, соёлын болон байгаль орчны эрхийг бодлого боловсруулах түвшинд төвд нь авч үзэхийг шаарддаг.
2026.05.291 Сэтгэгдэл2026.05.29Иргэний оролцоог хангасан засаглалын шинэ загварт шилжих: Процедурын шударга байдлыг хангах замаар "Жентрификаци(Gentrification)"-ийг сааруулах
Миний боловсруулж буй бодит өгөгдөлд суурилсан судалгаагаар дахин төлөвлөлтөөс үүдэлтэй “ХӨРӨНГӨ ХӨДӨЛГӨӨНГҮЙ ТҮГЖИГДЭХ НӨЛӨӨ (LOCK-IN EFFECT)” НЬ ГАЗРАА ЧӨЛӨӨЛЖ БУЙ ИРГЭДИЙН СЭТГЭЛ ХАНАМЖИЙГ ОГЦОМ БУУРУУЛДАГ НЬ БАТЛАГДСАН (УНДРАМ (2026): судалгаа хараахан нийтлэгдэж амжаагүй байгаа болно). Орон нутгийн захиргааны байгууллагууд хөндлөнгийн хяналтгүйгээр төсөл хэрэгжүүлж байгаа нь цаашид нийгмийн доройтол үүсгэж “Жентрификаци” (Gentrification) буюу уугуул иргэдээ хотын зах руу шахан гаргах, баян ядуугийн ялгааг гүнзгийрүүлэх эрсдэлтэй. Судалгааны зарим үр дүнгээс үзэхэд иргэд төрөөс явуулж буй дахин төлөвлөлтийн төслийг дэмжихэд "Процедурын шударга байдал" (Procedural Justice) хамгийн шийдвэрлэх нөлөө үзүүлдэг хэмээн гарсан. Иймд төр иргэнээ "албадах объект" биш, шийдвэр гаргах үйл явцдаа хүндэтгэлтэй оролцуулдаг, санал бодлыг нь тусгадаг, мэдээллээр ил тод хангадаг засаглалын шинэ загварт шилжих шаардлагатай байна. Хөгжлийн бодлого иргэнээ гудамжинд хөөхөөс биш, амьжиргааг нь дээшлүүлэхээс эхлэх ёстой.
2026.04.231 СэтгэгдэлТийм, зөв зорилго байлаа гээд буруу арга замаар хэрэгжүүлж огт болохгүй.
2026.05.04
Гурван талт гэрээн дээр төрийг төлөөлж буй УБОС ХХК-ийн эрх, үүрэг, хариуцлагыг тодорхой зааж өгөх шаардлагатай
Иргэд төрийн гаргасан шийдвэрт найдаад, төсөл хэрэгжүүлэх компанийг хүлээн зөвшөөрдөг. Гэтэл компаниуд анхны саналаасаа буцдаг. Үүнийг тухайн компанид төсөл хэрэгжүүлэх батламж олгосон төрийн байгууллага нь хариуцахгүйгээр үл барам компани, иргэн хоорондын асуудал гээд орхидог...
2026.05.054 СэтгэгдэлЯг үнэн, төр өөрийн гаргасан шийдвэрээ хэрэгжүүлж чадахгүй "Та нар хоорондоо зохицох хэрэгтэй" гэсэн байдлаар хандаж таарахгүй. Энэ нь тэгээд нөлөөлөлд өртсөн иргэн болоод төсөл хэрэгжүүлэгч компанийн хооронд маргаан дагуулдаг.
2026.05.052026.05.08
Тийм ээ. Үүнээс болоод тохиролцооны асуудал хойшлогдож, компани, иргэн хоёр хоорондоо үл ойлголцдог. Гэвч Орон сууцны бодлогын газар нь ч бай, УБОС ХХК ч тэр, НОСК ч гэсэн бүх төслүүд дээрээ энэ алдаагаа давтсаар л байдаг. Тэнд төрийн өмнөөс үүрэг хүлээсэн хэрнээ хэзээ ч тэр үүргээ хэрэгжүүлдэггүй бөгөөд зүгээр л компанийнхаа талд ордог бөгөөд хэн мөнгөтэйд нь үйлчилгээ үзүүлж байдаг. Дахин төлөвлөлт бол төрийн үйлчилгээ гэдгээ төр мартсан байдаг.
2026.05.19Маргаан шийдвэрлэх, хэлэлцээ хийх, эвлэрүүлэн зуучлах механизмыг бий болгоё!
Хувийн өмчид халдах үндэслэл нь нийгмийн зайлшгүй шинжид нийцээгүй тохиолдолд нөлөөлөлд өртсөн өмчлөгч, эзэмшигч уг шийдвэрийн үндэслэлийн талаар шүүхэд гомдол, нэхэмжлэл гаргах эрхтэй байх шаардлагатай. Нүүлгэн шилжүүлэлтийн явцад эзэмшлийн аюулгүй байдалд халдсан аливаа шийдвэр, үйл ажиллагааны эсрэг шүүх болон шударга ёсны бусад байгууллагад хандах эрхийг үр дүнтэй хангах, үүссэн эрх зүйн маргааныг шийдвэрлэхийн тулд хууль ёсны бөгөөд соёлын хувьд тохирсон хараат бус, шударга, ил тод, хүний эрхэд нийцсэн, хүн бүрд хүртээмжтэй байх механизм дутагдаж байна.
2026.05.043 СэтгэгдэлСанал нэг байна. Гомдол барагдуулах, маргаан шийдвэрлэх процессыг илүү тодорхой болгосноор хүний эрхийн зөрчлийг бууруулах боломж нэмэгдэнэ. Түүнчлэн, шүүхээр маргаанаа шийдвэрлэх явцад тусгай журам тогтоож чадвал шүүхийн шийдвэр шуурхай бөгөөд хүний эрхийг үр дүнтэй хамгаалах механизм болно.
2026.05.042026.05.27Дахин төлөвлөлтийн маргааныг шийдвэрлэхдээ эвлэрүүлэн зуучлах ажиллагаанд найдах нь Төр болон хувийн хэвшлийн зүгээс иргэнд үзүүлэх эрх мэдлийн тэнцвэргүй байдлыг далдлах, процессыг аргацаах хэрэгсэл болох эрсдэлтэй. Түүнчлэн, маргааныг шүүхийн журмаар шийдвэрлэх нь хугацааны хувьд дэндүү урт сунжирч, иргэдийн өмчлөх хөрөнгийг царцаан, амьжиргааг нь доройтуулдаг сул талтай. Иймд шүүхийн өмнөх шатанд маргааныг түргэн шуурхай, хараат бусаар хянан шийдвэрлэх ил тод, шударга тогтолцоог бүрдүүлэх нь хамгийн прагматик гарц гэж харж байна.
2026.05.28Албадан нүүлгэлтийг хуулиар хориглох нь зүйтэй
Албадан нүүлгэлтээс урьдчилан сэргийлэх, зөрчлийг шуурхай таслан зогсоох, хууль дээдлэх зарчмыг бодитоор хангах зорилгоор хүний эрхийн хязгаарлалтыг хэрэгжүүлэхэд баримтлах ШУДАРГА ПРОЦЕССЫН ХЭМ ХЭМЖЭЭГ хуулиар ойлгомжтой, тодорхой, хоёрдмол агуулгагүйгээр хуульчилсан байх шаардлагатай.
2026.05.043 СэтгэгдэлГэтэл одоогийн манай хуулиар албадан нүүлгэлтийг зөвшөөрч хуульчилсан. Олон улсын хүний эрхийн хэм хэмжээнд албадан нүүлгэлтийг хүний эрхийн ноцтой зөрчил хэмээн үздэг энэ хандлага манай улсад дутагдаж байна.
2026.05.042026.05.27Албадан нүүлгэлтийг хуулиар бүрэн хориглож, иргэдийн эрхийг хамгаалах гэсэн энэхүү саналын суурь үзэл баримтлалыг бүрэн ойлгож, дэмжиж байна. Гэвч үүнийг бодит практикт яг байгаагаар нь тусгах нь хотын хөгжил, стратегийн дэд бүтцийн тэлэлтийг саатуулах, хуучирч муудсан бүсүүдийг дахин төлөвлөн сайжруулах эрх зүйн боломжийг хаах, улмаар нийт иргэдийн амьдрах орчныг сайжруулах, амьжиргааг дээшлүүлэх үйл явцыг гацаанд оруулах зэрэг бодит эрсдэлүүдийг дагуулдаг талтай. Тиймээс олон улсын туршлагад иргэний эрхийг ч хамгаалдаг, хотоо ч хөгжүүлдэг тэнцвэртэй зохицуулалтыг илүүд үздэг бөгөөд гагцхүү тухайн төсөл нь жинхэнэ утгаараа 'Нийтийн онцгой хэрэгцээ' мөн эсэхийг хөндлөнгийн, хараат бус зөвлөлөөр оруулан маш хатуу хянаж, дэнсэлсний үндсэн дээр л хэрэгжүүлэх эрх зүйн боломжийг нээлттэй үлдээдэг байна.
2026.05.28Тусгайлсан зохицуулалт хэрэгтэй
Өрхийн үйлдвэрлэл эрхлэгч, ААН үйл ажиллагаа явуулдаг өмчлөгч иргэдэд зориулсан эрх зүйн зохицуулалт, хуулийн хамгаалалт байхгүйгээр дахин төлөвлөлт хийж байгааг засах шаардлагатай байна. Энэ хүмүүс бол албадан нүүлгэлтэд өртөж буй хуульд заасан 20, 30 хувь юм.
2026.04.223 Сэтгэгдэл
2026.04.22Хувийн аж ахуй болон бизнес эрхэлж байгаа этгээдийн бизнесийг үнэлэхгүй орхигдуулж байгаа нь шударга нөхөх олговор авах эрхийг зөрчиж байгаа гэдэгтэй санал нэг болно. Харин дахин төлөвлөлтийн хүрээнд зөвхөн хувийн аж ахуй, бизнес эрхлэгч гэлтгүй нөлөөлөлд өртөж байгаа иргэдийн эрхийн хамгаалалт сул байгааг засах шаардлагатай.
2026.05.04Энэ асуудал маш чухал боловч зөвхөн 'тусгайлсан зохицуулалт хэрэгтэй' гэх ерөнхий байдлаар орхиж болохгүй. Өнөөдөр манай улсын практикт дахин төлөвлөлтийн явцад бизнесийн үйл ажиллагааг үнэлж, нөхөн олговор олгож байгаа ч яг баримтлах нэгдсэн стандарт байхгүй, зөвхөн үнэлгээний байгууллагуудын үзэмжээр шийдэгдэж байгаа нь гол асуудал юм. Олон улсын жишигт үүнийг зөвхөн байшин, газрын үнэлгээгээр хязгаарлалгүй, иргэний өмчлөлийн газартаа ажиллуулж байсан дэлгүүр, өрхийн үйлдвэрлэл, ААН-үүдийн үйл ажиллагаа зогссоноос үүдэн алдсан орлого, бизнесийг нь буцаад хэвийн хэмжээнд хүртэл хөл дээр нь босгох өртгийг цугт нь тооцож олгодог. Үүнийг л бодит амьдралд нийцсэн, иргэндээ ээлтэй бодлогын буюу хуулийн шударга үйл явц гэж үзэх бөгөөд цаашид үүнийг ерөнхий нэг 'зохицуулалт' төдийхнөөр орхих биш, иргэний бизнесийн орлого, амьжиргааг бүрэн хамгаалсан нөхөн олговрын нарийвчилсан стандарт болгон хуульчлах шаардлагатай гэж харж байна.
2026.05.28Дахин төлөвлөт бол төрийн үйлчилгээ, төрийн байгууллагаас хэрэгжүүлдэг үйл ажиллагаа тул Еахиргааны ерөнхий хуулийг хэрэгжүүлэх үүрэгтэй
Дахин төлөвлөлтийн үйл ажиллагаанд оролцож буй өмчлөгч, эзэмшигч иргэний газар, үл хөдлөх хөрөннгө, түүнийг эргүүлэн авахад эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хөндөгдөж буй иргэн, хуулийн этгээдийн оролцоог хангах зохицуулалт Хот, суурин газрыг дахин хөгжүүлэх тухай хууль, түүнийг дагаж гарсан журмуудад тодорхой бус байх тул Захиргааны ерөнхий хуулийн 26 дугаар зүйлд "Оролцогчийг сонсох" гээд 26.1.З-т "Захиргааны акт, захиргааны гэрээг батлан гаргахын өмнө эрх, хууль ёсны ашиг сонирхол нь хөндөгдөж болзошгүй этгээдэд захиргааны шийдвэр гаргахад ач холбогдол бүхий нөхцөл байдлын талаар тайлбар, санал гаргах боломж олгоно.", 26.2 дахь заалтад нь "Энэ хуулийн 26.1-д заасан оролцогчоос тайлбар, санал авах ажиллагааг сонсох ажиллагаа гэнэ." гэж заагаад тус хуулийн 27 дугаар зүйлд "Сонсох ажиллагааг явуулах" гээд дэлгэрэнгүй хуульчилсан байгааг хэрэгжүүлэх ёстой. Иргэний оролцоог төр хангах үүрэгтэй бөгөөд төр үйчилгээ үзүүлэх ёстой.
2026.05.192 СэтгэгдэлБ.Нямжав захирлын гаргасан саналтай ерөнхий зарчмын хувьд санал нийцэж байна. Хотын дахин төлөвлөлтийг захиргааны актын хүрээнд авч үзэж, үүнд "сонсох ажиллагаа"-г хуульчлан тогтоох нь эрх зүйн шинэтгэлийн хувьд гарцаагүй маш том дэвшил юм. Гэвч хот төлөвлөгч, судлаач хүний хувьд үүнийг онолын болон практикийн хувьд арай илүү алсыг харсан тодотголоор баяжуулах нь зүйтэй болов уу. Олон улсын хот төлөвлөлт, нийгмийн бодлогын шинжлэх ухаанд Шерри Арнштейн (Sherry Arnstein, 1969)-ны боловсруулсан "Иргэдийн оролцооны шатлал"(Ladder of Citizen Participation) хэмээх сонгодог онол байдаг. Энэхүү онолоор бол өнөөдөр бидний хэлэлцэж буй зөвхөн "мэдээлэл түгээх" болон "сонсох ажиллагаа явуулах" төдий үйл явц нь төр иргэдийн оролцоог бодитоор бус, харин хэлбэр төдий хангаж буй "Дүр эсгэх, тайвшруулах үе шат"-нд хамаардаг. Өөрөөр хэлбэл төр, захиргааны байгууллага иргэдийг "сонсдог" боловч тэдний саналыг эцсийн шийдвэртээ заавал тусгах үүрэг хүлээдэггүй, нэг талыг барьсан хэлбэрдэл болох эрсдэлтэй гэсэн үг юм. Тиймээс бид өнөөдөр дахин төлөвлөлтийн эрх зүйн шинэчлэлд зөвхөн захиргааны "сонсох ажиллагаа"-г шаардах төдийгөөр хязгаарлагдаж болохгүй гэсэн санал дэвшүүлж байна. Харин Арнштейны онолын хамгийн дээд түвшин болох "Иргэдийн бодит оролцоо" буюу иргэдтэй түншлэх, хамтын шийдвэр гаргах, төслийн хэрэгжилтэд хяналт тавих, эрх мэдэл шилжүүлэх түвшний засаглалын механизмыг дахин төлөвлөлтийн хууль тогтоомжид тусгах нь хүний эрхийг бодитоор хангах тулгуур зорилго болно гэж үзэж байна.
2026.05.262026.05.28
