Шүгэл үлээгчийг хамгаалах эрх зүй бүрдүүлэх нь

Авлигын эсрэг бодлого ярихаар бид ихэвчлэн “хууль чангаруулах”, “хяналт сайжруулах” тухай ярьдаг. Гэтэл бодит амьдрал дээр авлигыг хамгийн түрүүнд мэддэг хүн нь ихэнхдээ систем дотор ажиллаж байгаа жирийн албан хаагч байдаг. Тэр хүн мэдээлэх зориг гаргахгүй байвал ямар ч сайн хууль бодит үр дүнд хүрдэггүй. Жишээ нь, нэг төрийн байгууллагад ажилладаг мэргэжилтэн тендерийн будлианыг олж харлаа гэж бодъё. Тэр хүн мэдээлбэл ажлаа алдах, дарамтад орох, бүр цаашлаад мэргэжлийн карьераа алдах эрсдэлтэй. Харин мэдээлэхгүй бол авлига үргэлжилсээр л байна. Ийм нөхцөлд “чимээгүй байх” нь хувь хүнд илүү аюулгүй сонголт болж хувирдаг. Энэ бол манай тогтолцооны бодит сул тал юм. Монгол Улс Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага-ын Авлигын эсрэг конвенцид нэгдсэн улсын хувьд авлигын талаар мэдээлсэн хүнийг хамгаалах эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх үүрэг хүлээсэн. Мөн Алсын хараа-2050 болон Авлигатай тэмцэх үндэсний хөтөлбөр-т энэ асуудлыг тодорхой тусгасан байдаг. Гэвч өнөөдөр бодит амьдрал дээр мэдээлэгчийг хамгаалах тогтолцоо сул, зарим тохиолдолд бараг байхгүйтэй адил байна. Иймд дараах саналыг дэвшүүлж байна: Нэгдүгээрт, шүгэл үлээгчийг хамгаалах бие даасан, цогц хуулийг яаралтай батлах шаардлагатай байна. Энэ хууль нь зөвхөн төрийн албан хаагч бус, хувийн хэвшил, иргэний нийгмийн байгууллагын хүрээг хамарсан байх ёстой. Хоёрдугаарт, мэдээлэгчийг бодитоор хамгаалах механизм хэрэгтэй. Зөвхөн “хамгаална” гэж тунхаглахаас илүү, ажлаас халахыг хориглох, нууцлалыг чанд хадгалах, шаардлагатай бол хамгаалалтын тусгай арга хэмжээ авах хүртэлх тодорхой зохицуулалтыг хуульчлах нь чухал. Гуравдугаарт, авлигын мэдээлэл хүлээн авах, шалгах нэгдсэн, итгэл төрүүлэхүйц сувгийг бий болгох хэрэгтэй. Иргэн мэдээлэл өгсөн бол түүнийх нь хувь заяа тодорхойгүй алга болдог биш, тодорхой хугацаанд шалгагдаж, хариу өгдөг систем байх ёстой. Дөрөвдүгээрт, мэдээлэгчийг зөвхөн хамгаалахаас гадна дэмжих хэрэгтэй. Зарим улс оронд мэдээллийн үр дүнд төрд учрах хохирлыг бууруулсан тохиолдолд урамшуулал олгодог. Энэ нь “эрсдэл үүрсэн хүнийг үнэлдэг” шударга зарчим юм. Эцэст нь хэлэхэд, авлигатай тэмцэх хамгийн хүчтэй зэвсэг бол айхгүйгээр үнэнийг хэлдэг иргэн юм. Харин тэр иргэнийг хамгаалахгүй бол бид авлигатай тэмцэнэ гэж яриад ч бодит өөрчлөлт гаргах боломжгүй. Тиймээс шүгэл үлээгчийг хамгаалах эрх зүйн орчныг бүрдүүлэх нь зөвхөн нэг хууль батлах асуудал биш, харин шударга нийгэм байгуулах үндсэн нөхцөл гэж үзэж байна. Баярлалаа.

Шүгэл үлээнэ гэдэг бол зөвхөн авлига, албан тушаал зэрэг бид нарын мэддэг нийтлэг ойлголт дээр гардаг асуудал биш юм. Сонгуулийн санхүүжилт, сонгуулийн компанит ажил, санал худалдан авалт гэх мэт асуудлыг ярих ёстой. Парламентад хэд хэдэн удаа сонгогдсон гишүүдийн зардлын тайланг нь харахаар маш бага дүнгээр сонгуулиа хийчихсэн юм шиг харагддаг. Гэтэл тэр хүн их хэмжээний мөнгийг сонгуулийн бус үед тойргийнхоо сонгогчдыг хэдэн мянгаар нь хүлээж авдаг цаашлаад цагаан сар, ахмадын баяр, багш нарын баяр, эх үрсийн баяр гэх мэт өдрүүдээр “гарын бэлэг” тараадаг нь нууц биш. Олон хүнд их хэмжээний бэлэг өгч байгаагаа сонгуулийн зардлын тайландаа тусгадаггүй. Тиймээс энэ асуудлыг Шүгэл үлээгчтэй холбоотой эрх зүйн зохицуулалтад тусгавал нэн сайн.

Ажлаас халах, албан тушаал бууруулах, сэтгэл зүйн дарамт үзүүлэхийг хориглосон заалтууд орсон. Гэвч шүгэл үлээгчийг эргээд "гүйцэтгэх ажлын нууц задруулсан" эсвэл "байгууллагын нэр хүндэд халдсан" гэж яллах боломжийг хаах хууль зүйн дархан эрхийг илүү тодорхой болгох шаардлагатай. Нотлох баримтын ачааллыг шилжүүлэх: -Хэрэв шүгэл үлээгч ажлаас халагдсан бол "шүгэл үлээсэнтэй нь холбоогүй" гэдгийг ажил олгогч өөрөө нотлох үүрэг хүлээдэг олон улсын зарчмыг (Reversed burden of proof) тусгах. -Байгууллагын хараат бус байдал: Шүгэл үлээгчийг дэмжих нэгж нь Аюулгүй байдлыг хангах төв байгууллагын дэргэд байхдаа зөвхөн цагдаагийн/хамгаалалтын чиг үүргээр хязгаарлагдахгүй, иргэний нийгэмтэй хамтарсан хяналтын зөвлөлтэй байх.

Төсөлд "Шүгэл үлээгчийг дэмжих сан" байгуулж, нийтийн ашиг сонирхлыг хамгаалж, хохирлыг нөхөн төлүүлсэн тохиолдолд урамшуулал олгохоор заасан. Урамшууллыг зөвхөн "шүүхийн эцсийн шийдвэр гарч, хохирол төлөгдсөн" тохиолдолд олгохоор хязгаарлавал шүгэл үлээгч олон жилийн турш эрсдэлд орж, ямар ч дэмжлэггүй үлдэх магадлалтай. Олон улсад (Жишээ нь: АНУ-ын SEC загвар) урамшуулал нь шүгэл үлээгчийг эрсдэлээс хамгаалах "даатгал" болох ёстой гэж үздэг.

Одоогийн төсөлд мэдээлэгчийг хамгаалах талаар тусгасан боловч тэдэнд хууль зүйн бодит дэмжлэг үзүүлэх институцийн механизм тодорхойгүй байна. Иймд "Шүгэл үлээгч"-ийг үнэ төлбөргүй хууль зүйн туслалцаагаар хангах, хуульчдын оролцоог институцчлах, улмаар мэдээллийг нийтийн эрх ашгийн хэрэг болгон хөгжүүлэх боломжийг бүрдүүлэх буюу хуульчийн пробоно үйл ажиллагаатай уялдуулж болохоор байгаа. Эцэст нь хуулийн төсөлд дээрхи зохицуулалтыг тусгах нь Шүгэл үлээгчийг хамгаалах тухай хууль нь зөвхөн хамгаалалтын шинжтэй, авлигыг илрүүлэх зохицуулалт байхаас давж, мэдээллийг бодитой ашиглах, эрсдэлийг эрт илрүүлэх, хариуцлага тооцох, компанийн засаглалыг сайжруулах, улмаар БОНЗ-ийн гүйцэтгэлийг нэмэгдүүлэх цогц механизм болж хөгжих боломжтой. Өөрөөр хэлбэл, уг хууль нь авлигын эсрэг тэмцлийн хүрээнээс давж, тогтвортой хөгжил, хариуцлагатай бизнесийн орчныг бүрдүүлэх стратегийн ач холбогдолтой эрх зүйн хэрэгсэл болох нөхцөл бүрдэнэ.

Шүгэл үлээгчийн мэдээллийг нийтийн эрх ашгийн нэхэмжлэлтэй холбох зохицуулалт огт тусгагдаагүй нь хуулийн төслийн хамгийн том сул тал гэж үзэж болно. Тиймээс одоогийн хуулийн төсөлд "шүгэл үлээгч"-ийн өгсөн мэдээллийг шүүхийн шатанд бодит үр дагаварт хүрэх, нийтийн эрх ашгийг нэхэмжлэн хамгаалах процесст нотлох баримтын эх сурвалж болгон ашиглах тухай зохицуулалтыг тусгах нь ач холбогдолтой юм.

Орчин үеийн хөрөнгө оруулалт, санхүүгийн зах зээлд ESG үзүүлэлтүүд нь шийдвэр гаргалтын үндсэн шалгуур болж байгаа бөгөөд шүгэл үлээгчийн мэдээлэл нь эдгээр эрсдэлийг илрүүлэх хамгийн үр дүнтэй дотоод эх сурвалж байдаг. Манай улсын хувьд бизнесийн салбарт Компанийн засаглалын кодекс, баталж, БОНЗ-ын үнэлгээний тайланг гаргадаг тогтолцоо бий болж байна.

Одоогийн хуулийн төслийн хамрах хүрээ нь авлигын шинжтэй зөрчилд түлхүү төвлөрсөн байгаа нь олон улсын чиг хандлага буюу санхүүгийн зөрчил, байгаль орчны зөрчил, хүний эрхийн зөрчил, түүнчлэн нийтийн ашиг сонирхолд ноцтой нөлөөлөх аливаа үйлдлийг илрүүлэх чухал хэрэгсэл болж болох боломжийг алдаж байна!

2026 оны шинэ төсөл нь өмнөх алдаануудыг тодорхой хэмжээнд зассан боловч хэрэгжилтийн механизм нь шинээр байгуулагдах агентлагийн бүтцээс ихээхэн хамааралтай байна. Шүгэл үлээгчийг хамгаалахад "хүчний" гэхээсээ илүү "эрх зүйн" болон "нийгмийн" дэмжлэг үзүүлэх тогтолцоог бэхжүүлэх нь хамгийн чухал юм.

Монгол Улс шүгэл үлээгчийг хамгаалах эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх үүрэг хүлээсэн билээ. 1.Улсын Их Хурлын 2021 оны 12 дугаар тогтоолын хавсралт “Монгол Улсын хууль тогтоомжийг 2024 он хүртэл боловсронгуй болгох үндсэн чиглэл”-ийн 92-т “Шүгэл үлээгчийг хамгаалах тухай” хуулийн төслийг Хууль зүй, дотоод хэргийн яам, Авлигатай тэмцэх газар хамтран боловсруулж, Засгийн газар өргөн барихаар заасан. 2.2021 оны 11 дүгээр сарын 11 ний өдөр Засгийн газраас Шүгэл үлээгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдыг УИХ-д өргөн мэдүүлсэн. 3.2022 оны 10 дугаар сарын 12 ны өдөр УИХ-ын Хууль зүйн байнгын хорооны хуралдаанаар хэлэлцэж дэмжсэн. 4.2022 оны 10 дугаар сарын 20 ний өдөр Монгол Улсын Их Хурлын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэж дэмжиж анхны хэлэлцүүлэгт шилжүүлсэн. 5.Шүгэл үлээгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн төслийн ажлын гишүүн хэсэг байгуулагдаж ахлагчаар УИХ-ын гишүүн асан Ц.Мөнхцэцэг ажилласан. 6.Монгол Улсын Их Хурлын 2023 оны 59 дүгээр тогтоолоор баталсан “Авилгалтай тэмцэх үндэсний хөтөлбөр”-ийн 4.1.3, 5.1.8, 6.4.3, 9.5.2, 10.1.2 тус тус шүгэл үлээгчийг хамгаалах эрх зүйн орчныг бүрдүүлэхээр заасан. 7.УИХ-ын даргын 2024 оны 09 дүгээр сарын 05 ны 106 захирамжаар “Шүгэл үлээх журмын талаар хуулийн төсөл боловсруулах үүрэг бүхий ажлын хэсгийг байгуулж Ажлын хэсгийн даргаар УИХ-ын гишүүн П.Сайнзоригийг томилж 2024 оны Намрын ээлжит чуулганы хугацаанд УИХ-д өргөн мэдүүлэхийг даалгасан боловч өнөөдрийн байдлаар өргөн бариагүй байна. 8. Хууль зүй дотоод хэргийн яамнаас 2026 оны хаврын ээлжит чуулганаар 20 орчим хуулийн төслийг Улсын их хуралд өргөн барихаар төлөвлөсний нэг нь Шүгэл үлээгчийг хамгаалах хуулийн төсөл бөгөөд 1-р сард хуулийн төслийн олон нийтийн хэлэлцүүлгийг хийж санал авсан. Мөн 3-р сарын 25-нд Шүгэл үлээгчийг хамгаалах тухай хуулийн төслийг боловсруулан Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлж УИХ-д өргөн мэдүүлэхээр тогтсон. Гэвч Г.Занданшатарын засаг солигдон овоо хөдөлж эхэлсэн хуулийн төсөл ахиад л хаана яваа нь мэдэгдэхгүй гацаанд оров. Одоо Н.Учрал сайдын засгийн үед энэ хуулийн төсөл гацах уу? хөдлөх үү?