Байр суурь25 мин унших
Ж.Сандагсүрэн: Сонгинохайрхан дүүрэгт төр бодлогын алдаа гаргасан. Энэ алдаагаа одоо засах хэрэгтэй

Эх сурвалж:
Үндэсний ШууданОдоохон...
Байр суурь25 мин унших

Эх сурвалж:
Үндэсний Шуудан-Ирээдүйн сайн сайхныг олж харж чадаж байна уу гэдгээс илүүтэй харин Сонгинохайрхан дүүргийн хөгжлийг дэмжих бодлогыг хэрхэн тодорхойлж байна вэ гэдгээр та бидний ярилцлага эхлэх гэж байгаа болов уу гэж бодож байна. Зөв үү?
-Үнэхээр өөрийн чинь хэлсэнчлэн Сонгинохайрхан дүүргийн бэрхшээл, хөгжлийн хоцрогдлыг тооцоод байвал яг үнэндээ бархааргүй их гэдэг нь үнэн. Үүнийг худлаа үгүйсгэж, гоё сайхан болж байгаа гэж ярих хэрэггүй болов уу. Манай дүүрэгт ажиллаж амьдарч байгаа 300 мянган иргэний нүдэн дээр өнөөдрийн дүр зураг тодорхой байгаа учраас юун түрүүн бидний ярилцлагад гоёчлол хэрэггүй болов уу гэж бодогдож байна.
-Юун түрүүн төрд үнэн мэдээллийг нь хүргэх ёстой гэсэн үүднээс Засаг дарга болсон даруйдаа анх удаа төрийн ордонд Сонгинохайрхан дүүргийн хөгжлийг дэмжих эдийн засгийн хөшүүргүүд сэдвээр чуулган зохион байгуулсан. Баруун захдаа 360 мянган хүнийг авчирч сууршуулчихаад хүнийхээ тоонд тохирсон, тэдний амьдрах орчныг сайжруулах дэд бүтцийг шийдэх хангалттай мөнгө өгөхгүй байна Баянгол, Чингэлтэй, Сүхбаатар дүүрэг татвараар их мөнгө олдог учраас энэ дүүргээд их мөнгө авах ёстой. Танайх орлого багатай учраас бага мөнгөөрөө 360 мянган хүнийхээ амьдралын асуудлыг шийд гээд тулгачихдаг гэдгийг сануулсан нэг хүнд ногдох төрийн зардал маань бусад дүүргийнхээс 130 хувиар бага байх жишээний. Хөрөнгө оруулалт гэхэд жилдээ цөөхөн удаа 3 тэрбум төгрөгийн төсөв авсан байх жишээтэй.
-Өө өндөр шдээ. 15тэрбум хорин тэрбумаар л яригдана. Ийм их хөрөнгө оруулалт жил бүр орж ирэхээр чинь байр бүрийн гадаа, гудамжнууд дунд хүүхдийн тоглоомын талбай байгуулах нь аргагүй шүү дээ. Энэ ялгаа шөнийн цагаар бүр их харагдана. Хэрэв та анзаарсан бол шөнийн цагаар Саппорогоос өмнөх Баянгол дүүргийн нутаг дэвсгэр бүхэлдээ гэрэл харагдана. Сонгинохайрхан дүүргийн нутаг руу харахаар яг заагаараа салаад гэрэлгүй харагддаг.
-Үнэн Засаг даргын Тамгын газар хариуцах ёстой. Гэхдээ гэрлийг сэтгэлээр биш мөнгөөр тавих ёстой. Тэр мөнгийг нь манайд төсөвлөхгүй байгаад л гол асуудал нь байгаа юм. Мэдээж мөнгөгүй гээд зүгээр суух ёсгүй гэдгээ бол мэднэ. Иймд энэ жилийн тухайд анх удаа дөрвөн тэрбум төгрөгөөр гэрэл тавихаар төсөвлөсөн байгаа. Мөн Австрийн засгийн газрын хөнгөлөлттэй зээлийг УИХ-ын гишүүн Д.Сумъяабазар 2 жил орчим хөөцөлдөж бүтээсэн. Энэ 20 орчим тэрбум төгрөгөөх дүүргээ бүтэн гэрэлтүүлэх боломжтой болж байна. Бүх гудамж гэрэлтэнэ гэж бодохоор яах аргагүй дорвитой өөрчлөлт болж өгнө. Гэхдээ үүнийг хөгжил гэж хэлэхэд хэцүү.
-Яг үнэндээ энэ гэрлээр бүх гудамж, талбайгаа гэрэлтүүллээ гэхэд манай дүүрэг өнгөрсөн 20 гаруй жилийн хоцрогдлоо л нөхөх төдий үр дүн хүрнэ. Энэ жил дүүргийн хэмжээний бүтээн байгуулалтад тавигдсан 120 гаруй тэрбум төгрөгийг зарцууллаа гээд ч адилхан. Бусад дүүргээс хоцрогдсон хоцрогдлоо л нөхөж байгаа нь энэ. Юуны хүчинд гэхээр ёстой хэцүү байна гэж “Хэцүү байна. Болохгүй байна” гэж төр засгийнхны чихэнд хонх уяж байж арай хийж хөгжлөө тэнцүүлэх гээд байгаа юм. Мөн 360 мянга гаруй хүн амыг төлөөлөх төлөөлөл УИХ-д суух шаардлагатай байсан. Аз болж хуульд өөрчлөлт орсноор УИХ-д зургаан төлөөлөлтэй болсон маань тодорхой өөрчлөлт, дорвитой хөрөнгө оруулалт татахад дэмжлэг болж өглөө.
-Хувь гишүүдийн нөлөөлөлд дүгнэлт хийнэ гэхээс илүүтэй тойргийнхоо өмнө хариуцлага хүлээдэг гэдэг талаас нь харах хэрэгтэй болов уу даа. Хүссэн ч, эс хүссэн ч энэ хүмүүс Сонгинохайрхан дүүргийн иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах үүрэгтэй. Тийм ч эрхтэй. Мөн хүссэн хүсээгүй УИХ-аар Монгол Улсын төсвийг баталдаг. Иргэдтэйгээ байнга уулзаж, зовлон бэрхшээлийг нь сонсож байгаа учраас тэр бүхнийг нь нэгтгээд төрөөс шаардлагатай хөрөнгө оруулалтыг нь татахын төлөө идэвх зүтгэл гаргаж таараа. Шийдвэрлэхийн төлөө ч явдаг юм байна. Тэр утгаараа УИХ-д дөрвөн төлөөлөлтэй байснаас зургаан УИХ-ын гишүүн төлөөлдөг болчихоор үр дүн тэр хэрээр нэмэгдэж байна. Мэдээж татварын орлого өнгөрсөн онд давж биелсэн нь эдийн засагт тодорхой эерэг өөрчлөлт гарсны илрэл.
-Чамлахааргүй нэмэгдсэн. 2018 онд татварын орлого 120 хувиар давж биелсэн нь аж ахуйн нэгж, бизнес эрхлэгчдийн маань хүч.
-Зөвхөн энэ онд гэхэд 11 сургуулийн байр, шинэ өргөтгөл ашиглалтад орно. Цэцэрлэгийн 22 байр мөн баригдаж байгаа. Сүүлийн 30 гаруй жилийн хугацаанд дүүргийн хэмжээнд нэг ч эмнэлэг баригдаагүй байсан бол энэ онд нэг эмнэлгийн өргөтгөл, нэг цоо шинэ эмнэлэг ашиглалтад орохоор байгаа. Мөн Соёлын ордон баригдана.
-Байна аа, байна. Намайг ажил авахад найман сургууль гурван ээлжээр ажиллаж байсан бол одоо тав болсон. Гэхдээ хүн ам ихтэй том дүүрэг учраас жилээс жилд хүндрэл нэмэгдээд байдаг юм байна. Яагаад гэхээр 11 сургууль шинээр ашиглалтад орсноор гурван ээлжээр хичээллэдэг сургуулиудын хүндрэл шийдэгдэнэ гээд харахаар цаана нь дахиад шийдвэрлэхэд хэцүү хоёр сургуулийн асуудал гарч ирж байх жишээний. Энэ нь ойр орчимд нь барилгын ажил тавигдаагүй. Сургууль барих ямар ч газар байхгүй гэсэн үг л дээ. Гэхдээ өнгөрсөн онд тодорхой эрэл хайгуул хийсний үр дүнд зориулалтын бус хоёр ч барилгыг шинэчилж, цэцэрлэг болгон ашиглалтад оруулсан учраас дахин энэ арга замаар шийдвэрлэх боломж хайж байна.
-Ашиглагдахгүй удсан зориулалтын бус хоёр барилгыг УИХ-ын гишүүд маань цэцэрлэгийн шаардлага хангахуйцаар сэргээн засварлан хүлээлгэж өгсөн. УИХ-ын гишүүн Н.Учралын 19 дүгээр хороонд нээсэн “Тэмүүжингийн андууд” цэцэрлэг хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхдүүдийг хамруулж байгаа гэдгээрээ үнэхээр ач холбогдлын хувьд өндөр болж өгсөн. Манай дүүрэгт 900 орчим хөгжлийн бэрхшээлтэй хүүхэд байдаг. Тэдний 150 нь “Тэмүүжингийн андууд” цэцэрлэгт хамрагдаж чадсан.
Гол нь УИХ-ын гишүүд маань ийм идэвх санаачилгатай амжилттай хэрэгжихтэй хамт дүүрэг ч бас зүгээр суугаагүй. Мөн дүүргийн санаачилгын хүрээнд наймдугаар хороо буюу Баянхошууны дэд төвд өнгөрсөн оны сүүлчээр 240 хүүхдийн цэцэрлэгийг барьж, ашиглалтад оруулсан байгаа. Хувийн хэвшлийн төлөөллөөс дэмжлэг авах замаар хуучин хорооны барилгаа 280 сая төгрөгөөр цэцэрлэг болгосон. Энэ бүх сүүлийн хоёр жилийн хугацаанд хийсэн бүтээн байгуулалтын үр дүнд 600-700 хүүхдийг шинээр цэцэрлэгт хамруулж чадсан. Үүний ард 600-700 хүүхэд аюул ослоос хамгаалагдаж, аав ээж нь ажил хөдөлмөр эрхлэх боломжтой боллоо гэсэн. Тэгэхээр яасан ч чамлаж болохгүй байх. Гэхдээ дахиад л барих ёстой, хийх ёстой, ашиглалтад оруулах хэрэгтэй.
-Энэ Сонгинохайрхан дүүргийн бус хотын ажил л даа. Манайх хамтарч ажилласан гэвэл зохистой байх. Хотын төвийн дүүрэгт мал бэлчинэ гэдэг угаасаа утгагүй. Иймд хотын малтай иргэдээс тодорхой хэсгийг нь буюу 468 өрхийг 21 дүгээр хороо руу гаргасан. Цаашид Сонгинохайрхан дүүрэгт гэхэд зөвхөн энэ хорооны Нарийний хэсэг, Ногоон толгой орчимд мал бэлчээж болно гэсэн үг. Бусад дүүргүүдэд ч ийм бүсчлэл тогтоож өгсөн байгаа. Эсэргүүцлийн тухайд харин ч гайгүй байсан. Яахав хүний л араншин юм болохоор ганц нэг иргэний зүгээс эсэргүүцлээ зарлах, сүрдүүлэх, дайрч, давшлах зүйл бол гарсан. Гэхдээ угаасаа хотын төвдөө мал бэлчээдэг улс орон гэж хаа ч байхгүй. Ер нь төр энэ мэт нийтийн эрх ашгийг хамгаалсан шийдвэр дээрээ хатуу зогсох ёстой шүү дээ.
-Хог.
-Яг үнэндээ төсөв санхүүгээ шийдээд, цэвэрлэнэ гээд зүтгэчихэд болдог юм байна лээ. Манайх дүүргийн хэмжээнд үүссэн 160 хур хогийн цэгийг цэвэрлэж, нийслэлдээ тэргүүлсэн. Одоо хотын хэмжээнд яригдах 20 дугаар хороонд хувийн эзэмшил газар дээр аж ахуйн нэгжүүдийн зөвшөөрөлгүй хаясан хог бий. Тэрийг цэвэрлэхийн тулд улс олон зуун сая төгрөгийн санхүүжилт гаргах болчихоод байгаа. Дүүрэг дангаараа шийдвэрлэх ямар ч боломжгүй. Тэгээд ч хувь хүний газар дээр хаясан хогийг дүүрэг цэвэрлэх нь утгагүй байхгүй юу.
-Хамт олноороо ярьж байгаад бодлого зорилтоо тодорхойлно л доо. Үүнийг хялбар гэж хэлж болохгүй. Сонгинохайрхан дүүрэгт яг нэг ижил бэрхшээл, асуудалтай 2 Нарийний хэсэг, Ногоон толгойн орчим гэсэн гурван байршилд 468 өрхийн газрын асуудлыг шийдсэн360 мянган хүн энд ажиллаж, амьдарч байна гэдгийг юун түрүүнд бодох хэрэгтэй. Агаарын бохирдол гэхэд бүгдэд нь адилхан хохирол учруулж байна. Сургууль, цэцэрлэгийн хүртээмж ч бид бүгдийн өмнө тулгарч байгаа хамгийн том бэрхшээл. Энэ нийтлэг бэрхшээл дээр Сүхбаатар дүүрэг гэхэд нэг өөр бодлого барих бол Сонгинохайрхан дүүргийн хувьд огт өөрөөр яригдах жишээний. Иймд Сонгинохайрхан дүүрэгт дэд бүтцийн чиглэлээр хийх бүтээн байгуулалт, соёл, боловсролын салбарт ямар ажил хийх вэ гэдгээ тодорхой болгох хэрэгтэй.
Айлд нэг хүүхэд нь сайн боловсрол эзэмшээд, аятайхан ажилтай болчихвол тухайн айлын амьдрал тодорхой хувиар дээшлээд ирдэг. Шууд нэг хүүхдийн нуруун дээр сэвхийтэл бүх ачааг үүрүүлнэ гэж юу байхав. Гэхдээ л нэг ч гэсэн хүүхдэд нь боломжийг нээж өгөх хэрэгтэй. Ингэхийн тулд доороос app-up гэж хөтөлбөр боловсруулсан. Энэ хөтөлбөрийн хүрээнд ерөнхий боловсролын сургуулийн төгсөх ангийн сурагчдын мэдлэг эзэмших чадвар, мэргэжил сонголтод боломжит бүх хувилбараар анхаарал тавьж эхэлсэн. Манай дүүргийн ерөнхий боловсролын сургуулийн сурагчдын эрүүл мэндийн болон төгсөлтийн шалгалтын чанарын үнэлгээ нэлээн доогуур гарсан. Уг нь сүүлийн хоёр жилд энэ чиглэлд нэлээн анхаарал хандуулсан ч хүссэн үр дүндээ төдийлөн хүрээгүй.
-Хотын төвийн сургуулиудын төгсөгчид нь өндөр оноо авдаг багш нарыг дүүрэгтээ урьж ажиллуулж байна. Дүүргийн хэмжээнд энэ жил мянга гаруй хүүхэд ерөнхий боловсролын сургууль төгсөнө. Тэдний анги төгсөх шалгалтынх нь үнэлгээгээр багш нарын дунд уралдаан зарласан. Үүнд зориулж 200 гаруй сая төгрөг төсөвлөсөн. Өмнө нь дүүргийн хэмжээнд боловсролд зориулж, тусгайчлан ингэж мөнгө төсөвлөж байсан тохиолдол байхгүй. Боловсролыг дэмжих дэд хөтөлбөр, Эрүүл мэндийг дэмжих дэд хөтөлбөр гэж баталдаг байсан нь ямар ч мөнгөгүй, зүгээр л цаасан дээр уриа болоод хоцордог байсан. Тэгэхээр цаашид энэ уламжлалаараа явж болохгүй болчихоод байгаа юм. Халдварт өвчинтэй тэмцэх хөтөлбөрийн хүрээнд мөн анх удаа 100 гаруй сая төгрөг төсөвлөсөн.
-Зам барих болон дэд бүтцийн төслүүдээсээ тодорхой хэмнэлт, зөв менежмент хийсний хүчинд гаргасан. Бодлогын өөрчлөлтийг санхүүжилтээр дэмжихгүй бол мянга тунхаглаад, мянга зорилт тавиад хүрэхэд хэцүү юм байна. Өөрөөр хэлбэл, боловсрол, эрүүл мэндийн бодлого анх удаа дүүргийн хэмжээнд аж ахуйн ажлаас дээгүүр тавигдлаа гэсэн үг.
-Үгүй дээ. Орон нутгийн маань төсөв давж биелээд цөөхөн ч гэсэн хэдэн төгрөг илүү гарсныг нь л зарцуулж байгаа хэрэг. Бусад дүүрэгтэй харьцуулах юм бол бас л бага мөнгө. Ингээд ярихаар хүмүүс бусад дүүрэгтэй барьцлаа л гэнэ байх. Гэхдээ үнэнийг ярихгүйгээр үр дүнд хүрэхэд хэцүү байна л даа. Гол нь бодлогоо ингэж өөрчлөхгүй бол 26 жил, 27 жил дүүрэг аж ахуйн ажил гүйцэтгэсээр яваад хүн рүүгээ чиглэсэн төрийн бодлого гэгчийг орхигдуулчихсан байна. Иймд бүх багш, арванхоёрдугаар анги төгсч байгаа сурагчдынхаа аав ээжүүдтэй уулзсан. Ирээдүйгээ бодож дор бүрнээ хичээе, тэр хичээл зүтгэлийг нь дэмжий гэдгээ тохирсон. Үүний нэг бодит жишээ болгон “Номын сантай цэцэрлэгт хүрээлэн”-г хоёр жилийн өмнөөс байгуулж эхэлсэн.
Хий дэмий л гадаа салхилангаа утсаа оролдоод суух жишээний. Аав ээжийнхээ энэ үйлдлийг харсан хүүхэд эргээд л чөлөө зав гарвал утсаар оролдоод суудаг болчихож байна. Яг үнэндээ бид нар бүгдээрээ адилхан л байгаа байхгүй юу. Үүнийхээ оронд аюулгүй орчинг бүрдүүлсэн хашаатай, тэр хашаандаа айдасгүй сууж болдог, дотор нь барьсан номын санд нь ороод тааваараа хүүхдээ ном бариулаад уншуулж, танилцуулдаг болчихвол хүний хөгжил, боловсрол ярихад арай дөхөм болно оо доо. Бүүр уншихаа байг гэхэд номтой танилцана гэдэг чинь бас хандлагын өөрчлөлт биз. Дараа нь, аяндаа уншдаг хэвшилтэй болно оо доо. Энэ нь зан төлөв, зуршил өөрчлөх анхдагч зорилт байгаа юм.
-Нэг л багшид олгоно. Энэ нь уралдаан байхгүй юу. Багш нарыг байр эзлүүлээд тэндээсээ түрүүлсэнд нь олгоно. Яг хавтгайд нь сая төгрөг гэхээр үр дүн муутай юм шиг. Туршлага судалж үзэхэд шүү дээ.
-За даа намайг тухайн үед санах нь юу л болдоо. Ер нь бол санах ч үгүй байх. Одоо ч гэсэн биднийг энэ ажлыг санаачлаад хэрэгжүүлж байна гэж ярих нь цөөхөн байх. тэгээд ч санагдахын тулд эсвэл тархинд нь өөрийнхөө нэрийг хоногшуулахын тулд хийж байгаа ажил биш байхгүй юу. Сандагсүрэн мэтийн олон дарга нар энэ дүүрэгт ирээд буцсан. Цаашид ч ирээд буцна. Угаасаа албан тушаал гэдэг мөнх биш. Энд нэрээ сийлж үлдээх ёстой гэсэн хандлагаар улайрч чардайгаад байх хэрэг байхгүй.
-Худалдаа аж үйлдвэрийн дээд сургууль болон Санхүү эдийн засгийн их сургуулийг төгссөн. Ерөнхийдөө тооны ухаан дагаж суралцсан математикч чиглэлийн хүн.
-Энэ хороо маань манай дүүргийн хамгийн их хүн амтай, дээр нь яг агаарын бохирдол амьдрах орчны үзүүлэлт их тааруу бөх учраас зориуд тандалт судалгаа явуулахаар сонгосон. Нэг сум 4000 гаруй хүн амтай байхад 22 дугаар хороо маань 20 мянган хүнтэй. Таван сум гэсэн үг. Зөвхөн сүрьеэгийн тандалт судалгаа ганц хийгээгүй. Давхар давхар шинжилгээнд хамруулсан. Яг дүнг нь ийм тийм гэж тоогоор хэлэх нь буруу болов уу гэж бодож байна. Эрүүл мэндийн яам эрүүл мэндийн газар энэ талаар ярих нь зөв байх. Ямар ч байсан зайлшгүй анхаарах шаардлагатай байна гэдэг нь судалгаагаар тогтоогдсон. Тэр дагуу халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх дэд хөтөлбөрийг боловсруулж төсөв баталсан байгаа.
-2016 оны 8-р сард анх ажлаа авсан. Тэгээд нэг их удалгүй өвөлтэй золгож агаарын бохирдлыг хэрхэн бууруулах вэ Сонгино-хайрхан дүүрэг хамгийн их агаарын бохирдолтой.Утаа гаргадаг гээд асуудал мэдээж эхэлж байгаа юм. Нэгэнт нөхцөл байдал нь үнэн юм чинь зүгээр суултай нь биш ажил эхлүүлнэ дээ энэ хүрээндээ ДЭМБ-аас өгсөн 17-н зөвлөмжийг нийтэд таниулан сурталчлах ажил хийсэн.
-Анх манай гэр 20-иод жилийн өмнө Ханын материалын гэр хороололд нүүж ирж байсан. Айл гэрт хааяаа асуудал бэрхшээл тохиолдох үе байна. тэр үед орон сууцнаас шууд гэр хороололд ирэхэд хүүхэд байсан болохоор харьцангуй хэцүү л байсан. Их сургуулиа төгсөөд дүүрэгтээ ажилд орсон. Гэр ойрхон байсан болохоор тэр үед харьцангуй амар байсан байх. Гэрээсээ гараад ажил ажлаас гараад гэр рүүгээ орох нь амар ч дүүргийн иргэн бүрийн өмнө тулгарч байгаа бэрхшээлийг би тойрч гараагүй л байхгүй юу. Дараа нь харин найман жил хувийн хэвшилд ажиллаж байгаад эргээд л дүүрэгтээ ирсэн.
Хэрэв энэ хүмүүст төр агаарын бохирдолыг бууруулаад шийдээд өгчих юм бол гэр хороололд харин ч хөгжих боломж бий гэж харагддаг. Харин сүүлийн үед яригдаад байгаа хөрсний бохирдол болон орчны тохижилтонд хувь хүмүүс өөрсдөө үүрэг хүлээж бас хариуцлагаа үүрэх ёстой гэсэн бодол төрдөг. Мэдээж үүний тулд цалинтай, орлоготой байх хэрэгтэй л дээ.
-Өнгөрсөн хугацаанд 2000 гаруй иргэнийг ажилд зуучилсан. Дүүргийн хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулж байгаа 7000 гаруй аж ахуйн нэгжийг дэмжих зорилгоор бараа бүтээгдэхүүнийг нь борлуулах зорилгоор хоёр ч төв байгуулсан. Өмнө нь ийм дэмжлэг байгаагүй. “Мянган санаа- Мянган залуу” нэртэй гарааны бизнесийг дэмжсэн төслийн сургалт зохион байгуулж байна. Япон руу Сонгинохайрхан дүүргийн үйлдвэрлэж байгаа дөрвөн бүтээгдэхүүнийг гаргахаар болсон. Ёстой бизнес төлөвлөгөөн дээр нь би өөрөө хамт суугаад хамт боловсруулаад явж байна.
-Зогссон.
-Нэгэнт зогссон ажлыг зогссон гэж хэлэхгүй зогсоод байгаа, зогсооно гэж зөөллөж хэлэлтэй нь биш дээ.
-Ерөнхийдөө явуургүй болчихсон байсан. Толгойтод нэг хэсэг газар ашиглалтад орсон Баянхошуу, Ханын материал орчимд баригдах байсан төслүүд бүгд зогссон. Мөн яагаад ингэж шууд хэлээд байна гэхлээр би өөрөө бас энэ асуудал дээр бухимдалтай байгаад байгаа байхгүй юу. Яагаад гэхээр төр буруу бодлого зарлаж, түүнийгээ хэрэгжүүлж чадаагүйн хохирлыг өнөөдөр аж ахуйн нэгжүүд ч газраа байаханшигаа чөлөөлсөн иргэд ч давхар амсаж байна.
Тэр хүмүүсийн зовлонг сонсоод суухаар яаж бухимдахгүй байхав дээ. Үнэхээр нөхцөл байдал хэцүү байгаа. Газар чөлөөлж шууд бүтээн байгуулалт хийх нэрээр олон зуун иргэн хохирсон учраас энэ удаад тухайн газрыг нь авч иргэдийн эрсдэлийг нэмэхгүйгээр байгаа газарт нь дэд бүтцийн шинэчлэл хийх ёстой юм байна лээ. Засгийн газарч ийм бодлого барьж ажиллаж байгаа сая Чингэлтэй дүүрэгт ашиглалтад оруулсан шиг 50-300 айлын дунд нэг цэвэрлэх байгууламж халаалтыг нь шийдэж хэрэгжүүлж байгаа “ Сервис ценр” үүний нэг жишээ юм.
-Тэр тусдаа. Бүтээн байгуулалтын ажил нь харин ч их сайн явагдаж байгаа. Өнгөрсөн оны сүүлээр шинэ цэцэрлэг ашиглалтад оруулсан. Цаашдаа сургууль орон сууцны хороолол барина. Гол нь түрүүний яриан дээр нэмээд хэлэхэд гэр хорооллыг орон сууцжуулах төслийг ямар ч судалгаа бодит үр дүнг нь тооцоолохгүйгээр эхлүүлсэн учраас иргэдэд асар их эрсдэл үүсгэсэн. Бүр хохироосон. Иймд бидний зүгээс нэмж эрсдэл үүсгэж болохгүй гэдэг байр суурь баримталж байгаа гэдгээ хэлмээр байна.
-Энд миний үүрэх эрсдэл иргэдэд үүсэх эрсдэл хоёр тусдаа гэдгийг хэлэх хэрэгтэй байх. Мэдээж дүүргийн засаг даргаа р ажиллана гэдэг асар том эрсдэл. Миний шийдвэрийн ард 330-360 мянган хүний амь амьдрал яригдана гэж тооцсон ч тэр асар том эрсдэл байгаа биз. Харин өөрөө үүрэхийн тухайд дээр хэлсэн боловсрол эрүүл мэндийн салбарт дэд бүтэц рүү орох ёстой санхүүжилтээс хэмнэлт гаргаад анх удаа 200 болон 100 гаруй сая төгрөгийн санхүүжилт үзүүлж дэмжлэг үзүүлж байна гэдэг чинь яах аргагүй эрсдэл.
Гэтэл тийм биш байхгүй юу. Ганц ч гэсэн хүүхэд Тайванд суралцаад тодорхой төвшний Хятад, Англи хэлтэй мэргэжилтэй болвол аштай юу даа гэсэн сэтгэгдэл төрөөд байна даа. Гол нь аав ээж нь жилийн 2 мянга орчим ам долларын сургалтын төлбөрийг нь харин зээл аваад ч болсон төлчих хэрэгтэй. Хэлний бэлтгэлд үнэгүй хамрууллаа зуучлалын төлбөр авсангүй тухайн улсад нь суралцангаа ажиллах боломжоор нь хангалаа тэхээр чинь өнөөдөр машин авах гэж цалингийн зээл авахын оронд хүүхдээ боломжийг ашиглаад сургачих ёстой байхгүй юу. Гэхдээ мэдээж энэ бол тухайн аав ээжийн асуудал байх л даа.
-Харамсалтай нь өөр хувиллбар бодно гэхээр нэгэнт газар өмчлөх үнэгүй ганц эрхээ сугалаагаар эдэлчихлээр чинь өөрөөр бол худалдаж л авах шаардлагатай болно байх. Тэгэхээр азтай азгүй гэдгийг нь энэ асуудал дээр би хэлээд суух нь зохисгүй болов уу. Зүгээр бодит байдлын хувьд үнэхээр л ямар ч нэгдсэн зохион байгуулалтгүй дэд бүтцийн ямар ч урьдчилсан төлөвлөгөөнд огт ороогүй газруудад сугалаа зохион байгуулснаар өнөөдөр тухайн бүс нутгийнх нь иргэд хүртэл мал бэлчих газаргүй болж хувирсан Найрамдлын зам дагуу хэсэг газар сугалсан хүмүүсийн хувьд дэд бүтэцтэй болох найдвар арай ойр байж магадгүй.
Харин партизаны цаашаа авсан хүмүүсийн хувьд үнэндээ хэлэхэд хэцүү байх жишээний. Гэтэл сугалаагаар газар авсан иргэд маань хүний амьдрах орчин нөхцөл хангагдаагүй газрыг эргүүлж өгөөд нэг удаагийн үнэгүй газар өмчлөх эрхээрээ өөр газар авна гэж хэлэх хууль эрх зүйн орчин нөхцөл нь алга. Тэгэхээр бас яалт ч үгүй хохироод үлдэж байгаа юм. Энэ чинь л төр засгийн шийдвэрийг судалгаа төлөвлөгөөтэй гаргахгүй бол эргээд иргэд хохирдог гэдгийн нэг илрэл юм.
-Зардал л нэмэгдэнэ. Дүүргийг 2 хуваагаад нэг дүүргийг нь Сонгинохайрхан гэдгээр нь үлдээлээ гэхэд шинэ дүүрэгт харъяалагдсан иргэдийн иргэний үнэмлэхийг солих, гудамж талбайн хаяг солих, дүүрэг байгуулах гээд нэг хэсэгтээ л бужигнаан нэмэгдэнэ. Дээр нь яг үнэндээ иргэдийн дүүрэг дээр ирж авах үйлчилгээ их бага байдаг. Гэрлэлтээ бүртгүүлэх, газрын гэрчилгээ гаргуулах гэдгийг эс тооцвол наашаа ирэх шаардлага бага харин хорооны хувьд өөр хэрэг
. Төрийн бүх 150 гаруй үйлчилгээ хороон дээр төвлөрдөг болсон. Гэтэл манай 22-р хорооны зарим иргэн төрийн үйлчилгээ авах гэж 5км явж байх жишээний иймд дүүргийг үр ашиггүй зардлыг нэмж байхын оронд 10 хороо шинээр байгуулчихмаар байгаа юм. Энэ саналаа нийслэлрүү хүргүүлсэн. Хороог нийслэл шийдэх учраас харьцангуй хялбар, зардал ч бага гарна. Дүүрэг хуваана гэхээр УИХ-аар засаг захиргааны нэгжийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах хэрэгтэй болно. Шинээр дүүргийн ИТХ бүтцийг батална гэх мэт олон юм болж байх жишээний.
-Уг нь Д. Сумъяабазар сайдаас өмнө МАН-д тэр дундаа Сонгинохайхан дүүргийн МАН-ын хороонд байсан хүн шүү дээ. Мөн 2012 онд дүүргийн ИТХ-д сонгогдсон хүмүү сийг хамаатуулаад байдаг нь хэсэг хугацаанд УИХ-ын гишүүн болохтой нь зэрэгцэн зөвлөхөөр нь ажиллаж эхэлсэнтэй холбоотой байх. Өмнө нь бүр таньдаг ч үгүй байж байгаад 2012 онд манай дүүрэгт нэр дэвшиж ирэхэд нь л танилцсан.
-Дүүргийн намын хорооны дарга байсан хүн Нийслэлийн МАН-ын дарга болохтой зэрэгцээд хүн бүр л их хүчтэй боллоо. Сонгинохайрхан дүүргийн МАН нийслэлийн намыг удирдах нь мэтээр ярьж байна л даа. Уг нь нам гэдэг итгэл үнэмшил нэгтэй хүмүүсийн нэгдэл болохоос бус дүүрэг дүүргээрээ хуваагдаж улс төр бүлэг үүсгэдэг зохион байгуулалт биш байхгүй юм.
Д.Сумъяабазар даргыг шууд л Сонгинохайрхан дүүргийн МАН-ыг нүүлгэчихнэ гэж бодсон байх. Тийм юм байхгүй л дээ. Энд дор бүрнээ ажилтай хүмүүс чинь ажлаа хийх хэрэгтэй. Ганц нэг хүн нийслэл рүү явсан бол үнэн. гэхдээ бүгд явах ямар ч боломжгүй. Ийм хуваагдлын өнгө аясаар тодорхойлоод байх юм бол цаашаа явахад хэцүү болно доо улс төрд.
-Намын рейтинг өндөр байгаа гэж худлаа ярьмааргүй байна. зөвхөн манай дүүргийн биш улсын хэмжээнд МАН-ын нэр хүнд тааруу байгаа нь үнэн. гэхдээ эрх баригч намын хувьд мөрийн хөтөлбөрөө биелүүлж иргэдийн амьдралд бодит өөрчлөлт гаргах боломж нь нээлттэй бадаг учраас өнөөдрийн рейтингээр маргаашийг ярих хэрэггүй болов уу.