УИХ-ын чуулганы /2026.05.21/-ний өдрийн хуралдаанаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийн хэлэлцэх эсэх, асуудлыг хэлэлцлээ.Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан гишүүд асуулт асууж, байр сууриа илэрхийллээ.УИХ-ын гишүүн Л.Мөнхбаатар:Нэгдүгээрт, Чуулганы нэгдсэн хуралдаанд Дэгийн тухай хууль дээр зарим зүйлийг хэлье. Зарим зүйл заалттай санал нийлэхгүй байна. Гишүүд нэгдсэн хуралдаанд асуулт асуух нэрсээ урьдчилан өгдөг байсныг болиулъя гэж байна. Энэ заалтыг яагаад оруулсан юм бэ гэдгийг та бүгдэд хэлье. Яагаад гэвэл өмнөх хуулийг санаачилсан гишүүний хувьд хэлье. Парламентын үйл ажиллагаа, нэгдсэн хуралдаан, байнгын хорооны хуралдаануудыг үр дүнтэй явуулах шаардлага байсан. Чуулганы нэгдсэн хуралдаан дээр бүх гишүүд үгээ хэлнэ гэдэг нь цаг хугацааны хувьд хугацаа шаардана. Түүнээс гадна байнгын хороон дээр ярьсан асуудлаа чуулганы хуралдаан дээр давтдаг. Ирдэг аль эсвэл нэрсээ өгөөд кноп дараад гарчихдаг. Гараад явчхангуутаа тэр хооронд нь нөгөө ажлын хэсэг чинь бүх асуултад нь хариулчихдаг. Гишүүд чинь сонсоогүй байж байгаад орж ирэнгүүтээ аль хэдийн асуугдсан асуултуудыг давтаж асуугаад л байдаг. Сунжирдаг, хэлэлцүүлэг үр дүнгүй болдог зүйлүүдийг хязгаарлаж байгаа юм. Хоёрдугаарт, Намын бүлэг гэж яагаад байгаа юм. Эдгээр чинь өөрсдөө бодлогоороо хэн асуулт асуух юм, хэн үг хэлэх вэ гэдэг нэрсээ урьдчилж өгнө. Танин мэдэхүйн асуултууд л асуусаар байгаад дуусдаг. Үг хэлэх асуудлыг индэр дээрээс гэж шийдвэрлэсэн. Индэр дээрээс үг хэлж байгаа гишүүд хариуцлагатай болж байгаа юм. Намын бүлгийг төлөөлж үг хэлж байгаа, тодорхой байр суурийг илэрхийлэх гэдгээрээ гишүүд хариуцлагатай болж байгаа гэсэн үг. ҮҮнийг эвдэж болохгүй. Гишүүд урьдчилж нэр өгдөг нь тогтчихсон зүйл шүү дээ. Намайг ажиллаж байхад гомдол гарч байгаагүй. Харин ч энд нэрээ өгчхөөд асуултаа асуудаггүй, нэрээ өгчхөөд үгээ хэлдэггүй асуудал дүүрэн байгаа. Тогтчихсон сайн жишгээрээ явах хэрэгтэй. Тиймээс хуучнаараа үлдээх нь зүйтэй. Засах зүйл амьдрал дээр гарч ирээд байгаа. Зарчмын зөрүүтэй саналыг манай гишүүд анхааралтай хараарай. Ажлын 2 хоногийн өмнө өгнө гэдгийг засах нь зүйтэй.
УИХ-ын чуулганы /2026.05.21/-ний өдрийн хуралдаанаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийн хэлэлцэх эсэх, асуудлыг хэлэлцлээ.Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан гишүүд асуулт асууж, байр сууриа илэрхийллээ. УИХ-ын гишүүн Л.Соронзонболд: УИХ-ын хяналт шалгалтын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахыг бол дэмжиж байгаа. Байнгын хороод дээр хууль тогтоомжийн биелэлт болон УИХ-ын шийдвэрийн биелэлтийн тайлан танилцуулагддаг. Ингэхдээ байнгын хорооны эрхлэх асуудлын хүрээнд. Эдгээр тайланг харж байхаар ерөөсөө биелэгддэггүй, гүйцэтгэл муутай ажлууд олон жил дараалан хэлэлцэгдэж байгаа байдал харагдаад байдаг. Мөн гүйцэтгэлийнх нь үнэлгээнд нөлөөлөөд байдаг. Тэгэхээр эдгээр асуудлуудын талаар нэмэлт өөрчлөлт дээр хуулийн төслийн санаачлагчид ямаршуу өөрчлөлт оруулж байгаа вэ. Мөн ямар ахиц дэвшил гаргана гэж бодож байна вэ?
УИХ-ын чуулганы /2026.05.21/-ний өдрийн хуралдаанаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийн хэлэлцэх эсэх, асуудлыг хэлэлцлээ.Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан гишүүд асуулт асууж, байр сууриа илэрхийллээ. УИХ-ын гишүүн Б.Уянга: УИХ-ын хяналт шалгалтын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төслийг хэлэлцэж байна. энэ хууль 2024 оны 5 сарын 16-ны өдөр батлагдсан хууль. Хууль тогтоомжийн тухай хуулиа харахаар хуулийн хэрэгжилтэд үнэлгээ хийдэг болъё. 5 жил тутам хийж болно, шаардлагатай тохиолдолд өмнө нь хийж болно гэж байгаа. Тэгэхээр яг ямар шаардлага үүссэн болоод энэ хуульд нэмэлт, өөрчлөлтийг оруулахад хүрсэн бэ гэдгийг хууль санаачлагчдаас асууя. Ингээд өөрсдийн үзэл баримтлал дээр бичсэн байгаа шаардлагыг нь нэг бүрчлэн харж байгаа. Хяналт шалгалтын төлөвлөлт, цаглаврын хэрэгжилт, эрх зүйн зохицуулалт сул. Бүрэн төлөвшөөгүй. Батлагдаад 2 жил болж байх үед сул, бүрэн төлөвшөөгүй л байх болов уу. Тэгэхээр энэ бол нэг шаардлага нь болж орж иржээ. Бодлогын баримт бичгийн төлөвлөлт, хэрэгжилтийн явц, гүйцэтгэл, дүн шинжилгээ хийх хугацаа зэрэг нь холбогдох хууль тогтоомжтой уялдаагүй байна. Тэгэхээр УИХ-аас системтэйгээр хэлэлцэх нөхцөл бүрдээгүй байна. ийм учраас сая хууль санаачлагчдын танилцуулсан танилцуулгад гарсан давуу талуудыг оруулж байна гээд энэ хуулийн төсөл бэлтгэгдэж орж иржээ. Их хуралд орж ирээд батлагдаж байгаа хуулиуд судалгаа муу хийгдэж байгаа нь харагдаж байна. Цаашдаа энэ дээр яаж анхаарах вэ? Маш олон хуулиуд нь Үндсэн хууль зөрччихсөн гээд ар араасаа Цэцийн дүгнэлтүүд нь ороод ирдэг. Хяналт шалгалтын хууль нь асуудалтай байна гээд 2 жил хэрэгжиж эхлэсэн төдийд л нэмэлт өөрчлөлт байдлаар орж ирж байдаг. Хугацаа нь яг болсон юм болов уу, жаахан харах байсан юм биш үү? Хуулийн төслийн 7.2-т 1 өгүүлбэр байгаа. УИХ хянан шалгах үйл ажиллагаа хэрэгжүүлнэ. Хэрэгжүүлэхдээ шаардлагатай тохиолдолд төрийн албан хаагчдыг дайчилж байгаа. Төрийн албан хаагч байсан хүний хувьд нэг хэлэхэд төрийн албан хаагчдыг их ажлаар дардаг. Өөрсдийнх нь ажлын байрны тодорхойлолтод заагдаагүй асуудлуудаар дайчлах асуудал гардаг. Үүнийг хязгаарлах хэрэгтэй. Төрийн албан хаагчид ажилд нухлуулдаг хэсэг бүлэг хүмүүс байгаа шүү дээ. Тэр хүмүүс маань дахиад л ороод ирнэ. Эд нарыгаа яаж хамгаалах юм бэ? Ингээд хуулийн төсөл батлагдлаа гэхэд хэрэгжилт хангалтгүй байна гэдгийг байнга ярьдаг. УИХ нь хуулиа тогтоочихдог. Хэрэгжүүлэх субъект нь болохоороо ЗГ агентлагуудаараа дамжуулна эсвэл нутгийн захиргааны байгууллагаараа дамжаад хэрэгжүүлдэг.
УИХ-ын чуулганы /2026.05.21/-ний өдрийн хуралдаанаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслүүдийн хэлэлцэх эсэх, асуудлыг хэлэлцлээ.Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан УИХ-ын гишүүн Б.Хэрлэн үг хэллээ.УИХ-ын тухай хууль, УИХ-ын чуулганы хуралдааны дэгийн тухай хууль, УИХ-ын хяналт шалгалтын тухай хууль энэ 3 хуульд нэмэлт өөрчлөлтийг нэг дор оруулж ирж байгаа нь тун зөв. Нягт уялдаатай энэ 3 хуулийг хамтад нь авч үзэж гэмээ нь Их хурлын үйл аж ажиллагаанд дорвитой өөрчлөлтийг хийж чадна. Хуулийн өөрчлөлт хийх үндсэн шалтгаан нь Их хурлын үйл ажиллагааг илүү үр бүтээлтэй болгох, бүтээмжийг дээшлүүлэх явдал гэж харж байгаа. Их хурлын үр бүтээл бүтээмжийг дээшлүүлэхийн тулд нэн тэргүүнд гишүүдийн ажиллах боломжийг нэмэгдүүлэх явдал бол хамгийн чухал. Хууль санаачлагчдын хуулийнхаа төслийн үзэл санааг хадгалах, хамгаалах, тайлбарлах, гишүүд үзэл бодлоо уралдуулах, бүтэн нэг цагийн туршид мэтгэлцэх зэрэг дэвшилтэт санаанууд орж ирсэн нь энэ хуулийн төслийн нэг сайн тал. Түүнчлэн энэ хуулийн төсөлд Их Хурлын бүтээмжийг дээшлүүлэхийн тулд хуралдааны бэлтгэлийн тухай тодорхой хэмжээгээр оруулах зайлшгүй шаардлагатай байна. Хуралдааны бэлтгэл гэдэгт хуралдааны зарыг хүргэх, танхим техник хэрэгслийн бэлэн байдлыг хангах хэмжээнд бид нар ойлгохгүй болов уу. Хуралдааны бэлтгэл гэдэг бол хурлаар хэлэлцэх асуудалд холбогдох зарим материалыг хуралдаан дээр тарааж байдгийг зогсоож харин шийдвэр гаргахаар орж ирж байгаа УИХ-ын гишүүд хэлэлцэх асуудлын талаар урьдчилан материалыг авч судалж, санаа бодлоо цэгцэлж, шийдвэрийг өөрөө өөртөө гаргаад орж ирэх нөхцөлийг бүрдүүлэх явдлыг хуралдааны бэлтгэлийг хангах гэж ойлгох болов уу. Энэ талын асуудал дээр Дэгийн тухай хуульд тодорхой зааж өгөх хэрэгтэй байна. Их хурлын үр бүтээл бүтээмжийг дээшлүүлэхийн тулд сахилга батыг сайжруулъя гэсэн санаа нэлээн түлхүү орж ирсэн байна. Тэгэхээр УИХ-ын ёс зүйн дүрмээр өмнө нь жилийн нийт хуралдаанд 50-аас дээш цагаар хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр ирээгүй бол хурлаар оруулж хариуцлага хүлээлгэдэг байсан. Ээлжит чуулганы буюу 75 хоногийн хугацааны энэ хуралдаанд 5-аас дээш удаа хүндэтгэн үзэх шалтгаангүйгээр ирээгүй бол 1 сарын хугацааны чуулганы чуулганы байнгын хорооны, дэд хорооны, ажлын хэсгийн хуралдааны нийт санал хураалтын 50-аас дээш хувьд оролцоогүй бол Ёс зүйн дэд хороо хариуцлага хүлээлгэж, тогтоол гаргахаар зааж оруулж ирсэн байгаа. Өөрөөр хэлбэл хүлээлгэх хариуцлага нь илүү чангарч орж ирсэн. Ер нь бид нар төсөв батлах үед хэлэн зуугаар нь санал хураадаг. Хэдийгээр хууль нь байгаа ч гэсэн магадгүй олон хүн хариуцлага тооцох болоод ирэхээр хуулиа бүрэн хүчин чадлаар нь хэрэглэхгүй болчих вий. Хариуцлага хүлээлгэхдээ зөөлнийг нь хатуутай нь уялдуулах, тэнцвэртэй байдлыг хадгалах талаас нь бодолцох хэрэгтэй байна.
УИХ-ын чуулганы /2026.05.21/-ний өдрийн хуралдаанаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслийг хэлэлцүүллээ.Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан УИХ-ын гишүүн Д.Энхтүвшин дараах байр суурийг илэрхийллээ.Хуулийн 8-р зүйл нь Гишүүний бүрэн эрхийн тухай заалт. Бүрэн эрх, ёс зүй, хариуцлага хүлээлгэх, шийдвэрлэх журам гээд 10 зүйлийг нэг дор чихчихжээ. Уншихад ойлгомжгүй байдалтай байна. Хуулийн төсөлд байгаа асуудал нь хэлэлцүүлэгт бэлтгэх ажлын хэсэгт хууль санаачилсан болон хамтран санаачилсан төлөөллийг оролцуулахаар заажээ. Энэ нь одоогийн агуулгыг дордуулж байна. Хэлэлцүүлэгт бэлтгэх ажлын хэсэг бие даасан байдлыг алдагдуулжээ.Техник талаасаа 8-р зүйлд оруулсан заалтууд хэр оновчтой вэ?Гишүүн чуулганы дотор болон гадна бусдыг доромжлон гүтгэсэн бол иргэниймаргааны шүүхэд хандаж болно гэсэн заалтыг тодруулаач. Яагаад зөвхөн иргэний маргааны шүүх гэж?УИХ-ын дэргэдэх Хүрээлэн байгуулах асуудал нь одоо байгаа хүрээлэнг хэлж байна уу, шинээр байгуулах уу?Ирц, саналаа өгөх байдлыг үндэслэн хариуцлага хүлээлгэх асуудал буюу 8.7.2а-д 30 хүртэлх хоногоор хуралдаанд оролцох, үг хэлэх эрхийг хасна гэж тусгажээ. Энэ нь ҮХ-ийн заалттай зөрчилдөх шинжтэй байна. Засгийн бүх эрх ард түмний мэдэлд байна. Гишүүдийн хэлж буй үг иргэд, сонгогчдын үндсэн эрхийг хэрэгжүүлж буй хэлбэр. Тов, дараалал тогтоохдоо зэрэгцсэн олон хурал зарлах асуудал ирцэд нөлөөлдөг шүү.
УИХ-ын чуулганы /2026.05.21/-ний өдрийн хуралдаанаар Монгол Улсын Их Хурлын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл болон хамт өргөн мэдүүлсэн хуулийн төслийг хэлэлцүүллээ.Хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан УИХ-ын гишүүн О.Номинчимэг дараах байр суурийг илэрхийллээ.УИХ-ын гишүүний сахилга батын асуудалтай холбоотой УИХ-ын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах гэж байна.Иргэд, олон нийт энэ парламент бидний төлөөлж, илэрхийлж чадаж байна гэдэг мэдрэмж авах үед парламентын нэр хүнд өсдөг. Үүнийг үндсэн хуулиар олгосон энэ чиг үүргээ парламент нь хэрэгжүүлж чадаж байна уу гэдэг нь асуудал. Гүйцэтгэх засаглалаа хянаж чадаж байна уу, төсвөө бодитоор хянаж чадаж байна уу, хянан шалгах чиг үүрэг ажиллаж байна уу, хамгийн гол нь иргэд, олон нийтэд тулгамдаж буй нийтийн эрх ашгийг хөндсөн асуудлыг нээлттэй сонсоод шийдвэрлэж чадаж байна уу гэдгээр парламентын нэр хүнд хэмжигдэнэ.Ирцээ механикаар түлхэх хүртэл манай парламентын сахилга бат муудсан байна. Гэвч парламентын нэр хүндэд нөлөөлдөг хамгийн чухал зүйл нь ашиг сонирхлын зөрчилтэй шийдвэр гардаг. Олон нийтийнхээ төлөө шийдвэр гаргадаггүй. Авлига, хээл хахуулийн асуудлаар дамжиж төрийн бодлого буруу яваад байна гэдгийг иргэд ойлгодог.Ашиг сонирхлын зөрчлөөс ангид байж санал хураалтад ордог байх асуудлыг нухацтай харах ёстой юм.Ёс зүйн дүрэм бий. Үүнийг өөрчлөх ёстой. Парламентын гишүүний хувьд ёс зүйн асуудал нь хуулиар олгогдсон бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх буюу хууль тогтоох, хянах буюу олон нийтийг төлөөлөх ажлаа чин шударгаар хийж чадаж байна уу, асуудалтай байгаад иргэдээ төлөөлөхгүй өөр бүлэг хүмүүсийг төлөөлөөд байна уу, төрийн мөнгийг хууль бусаар ашиглаад байна уу, цаашилбал эргэн тойрныхоо албан тушаалтнуудад бэлгийн дарамт үзүүлээд байна уу л гэдэг асуудал. Түүнээс биш мэтгэлцээний үед хэлсэн үгэнд цензур тавих нь гишүүний ёс зүйн асуудал биш. Тэгэхээр ёс зүйн дүрмээ энэ чиглэл рүү өөрчлөх шаардлагатай. Жижиг хэрүүлийн дунд явсаар монгол парламент жижгэрч байна. Хамгийн эхэнд хэн хуралд орсон эсэхээрээ сайрхдаг боллоо. Хэн хамгийн удаан үг хэлсэн гэдгээрээ хэмжигддэг боллоо. Одоо байгаа нөхцөл байдлаа шийдэхийн тулд механик өөрчлөлтүүдийг оруулж болно. Хэрэв баланстай байвал ийм жижиг асуудалд анхаардаг жижиг парламент болоод хамгийн чухал иргэд, олон нийтийнхээ эрх ашгийг хамгаалсан, энэ чиглэлийн бодлого, хэрэгжилтийнхээ асуудлуудаа хэрхэх вэ?Парламент нэр хүндтэй байхын тулд гүйцэтгэх засаглалдаа хяналт тавьдаг болох ёстой.
